Trường nghệ thuật cho bạn nền tảng bài bản, bạn đồng lứa và tấm bằng, còn theo đoàn cho bạn sân khấu thật từ sớm và cách người làm nghề sống mỗi ngày. Không có con đường nào đúng cho tất cả. Tùy loại hình bạn theo, tuổi bạn đang ở và hoàn cảnh gia đình, và rất nhiều người đã đi cả hai đường, trước sau hoặc song song.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Sĩ. Câu hỏi này mình nghe rất nhiều, nhất là từ các bạn học lớp chín, lớp mười hai và từ phụ huynh. Tập này mình sẽ bày ra cái được cái mất của mỗi đường, để bạn tự cân, chứ không chọn hộ.
Trường nghệ thuật cho bạn những gì?
Cái lớn nhất trường mang lại là hệ thống. Bạn không chỉ học hát hay học diễn, mà học cả nhạc lý, lịch sử sân khấu, hình thể, tiếng nói, phân tích kịch bản.
Cái thứ hai là bạn đồng lứa. Bốn năm ngồi cạnh những người cùng mê một thứ, cùng bị thầy sửa, cùng diễn bài thi cuối kỳ, tạo ra một mạng lưới theo bạn suốt đời nghề.
Cái thứ ba là tấm bằng. Với nhiều loại hình, bằng cấp không quyết định bạn diễn hay dở. Nhưng nếu sau này bạn muốn dạy ở trường, làm ở các đơn vị nghệ thuật công lập, hay học lên cao, tấm bằng là điều kiện cần.
Mặt trái là trường có nhịp của trường. Có những năm bạn học nhiều mà diễn ít, và sân khấu trường khác sân khấu đời.
Theo đoàn học nghề thì được gì và mất gì?
Theo đoàn là con đường lâu đời của nhiều loại hình, nhất là sân khấu truyền thống. Người mới vào đoàn thường bắt đầu từ việc nhỏ: phụ hậu đài, đóng vai quần chúng, đứng hát bè. Nghe có vẻ thấp, nhưng mỗi tối bạn được đứng gần những người diễn chính, thấy họ xử lý khán giả thật, sự cố thật.
Cái được rõ nhất là sự quen sân khấu. Cái run đầu nghề mất nhanh hơn, và bạn học được những thứ không trường nào dạy: diễn trên sân khấu dựng tạm, hát khi micro rè, ăn ngủ trên xe.
Cái mất là nền lý thuyết thường đứt đoạn. Bạn học theo kiểu nhìn và bắt chước, nên có thể giỏi đúng những vai mình đã thấy, nhưng lúng túng khi gặp thứ hoàn toàn mới. Thêm nữa, chất lượng việc học phụ thuộc rất nhiều vào người hướng dẫn trong đoàn, có nơi tận tình, có nơi để mặc.
Cũng phải nói thật là cuộc sống trong đoàn vất vả. Lịch diễn dày, đi nhiều, thu nhập của người mới thường thấp.
Loại hình nào thì nên ưu tiên đường nào?
Với những loại hình đòi kỹ thuật cơ thể từ nhỏ như múa cổ điển, xiếc, hay một số nhạc cụ, việc học bài bản từ sớm trong môi trường có giáo trình thường là lợi thế lớn. Cơ thể cần được rèn đúng cách ở đúng độ tuổi, và điều này khó tự xoay xở.
Với sân khấu truyền thống như cải lương, chèo, tuồng, hai đường đều có người đi tới nơi. Trường dạy bài bản, nhưng chất riêng của từng lối hát, từng cách diễn nhiều khi vẫn được giữ trong các đoàn và trong cách thầy truyền cho trò. Nhiều người học trường xong vẫn phải theo đoàn để thật sự lên tay.
Với ca hát đại chúng, kịch nói, diễn hài, đường đi linh hoạt hơn. Có người học trường bài bản, có người đi từ câu lạc bộ, phòng trà, các cuộc thi. Điều quan trọng là ở đâu đó trên đường đi, bạn phải có người sửa kỹ thuật cho mình.
Nếu bạn còn phân vân, hãy hỏi người đang làm đúng loại hình bạn muốn, và hỏi nhiều người chứ không chỉ một.
Kết hợp hai con đường như thế nào?
Rất nhiều người làm nghề lâu năm không chọn một trong hai mà đi cả hai. Có bạn học trường ban ngày, tối đi theo đoàn hay đi hát phòng trà để quen khán giả. Có người theo đoàn vài năm, thấy mình thiếu nền nên quay lại học hệ vừa làm vừa học.
Điều cần cẩn thận khi đi song song là sức khoẻ và giọng. Học cả ngày, diễn cả tối, hát quá sức là con đường ngắn nhất đến chuyện mất giọng hay chấn thương. Hãy nói rõ với thầy ở trường và người phụ trách đoàn để họ biết lịch của bạn.
Một cách kết hợp khác là học trường nhưng chủ động tìm sân khấu thật từ sớm, ví dụ nhận diễn ở sự kiện nhỏ, tham gia các dự án của sinh viên khoa khác, đi diễn giao lưu ở trường học, bệnh viện.
Và nếu bạn theo đoàn, hãy tự tìm cách học thêm phần nền. Một khoá nhạc lý ngắn, vài buổi học hình thể, đọc thêm về lịch sử loại hình mình theo. Không ai bắt, nhưng chính những thứ đó sẽ giúp bạn đi tiếp khi những vai quen đã hết.
Những câu nên hỏi trước khi quyết định
Câu thứ nhất là: năm năm nữa mình muốn đang làm gì. Nếu bạn hình dung mình đứng lớp, làm ở đơn vị nghệ thuật lớn, hay học lên nữa, con đường trường lớp gần hơn. Nếu bạn hình dung mình diễn thật nhiều, ở đâu cũng được, con đường sân khấu thực tế có thể nhanh hơn.
Câu thứ hai là: gia đình mình đỡ được bao lâu. Học trường thường là vài năm chưa có thu nhập đáng kể. Theo đoàn có thu nhập sớm hơn nhưng ít và bấp bênh. Nói thẳng chuyện này với gia đình giúp tránh những căng thẳng giữa chừng.
Câu thứ ba là: mình học tốt nhất theo kiểu nào. Có người cần giáo trình, lịch học, bài kiểm tra mới chịu tập. Có người phải được ném vào việc thật mới học nhanh. Bạn hiểu mình đến đâu thì chọn đúng đến đó.
Và cuối cùng, quyết định nào cũng sửa được. Không ít người chuyển từ đường này sang đường kia sau vài năm và vẫn đi tốt. Cái tốn thời gian nhất không phải là chọn sai, mà là đứng mãi ở ngã ba không bước.
Câu hỏi thường gặp
Học trường nghệ thuật ra có chắc có việc không?
Không có trường nào bảo đảm việc làm cho người biểu diễn. Trường cho nền tảng và mạng lưới, còn việc làm phụ thuộc vào tay nghề, sự chủ động tìm sân khấu và uy tín bạn gây dựng trong những năm đầu.
Theo đoàn thì có được trả lương không?
Tùy đoàn và tùy cách đoàn tổ chức. Người mới thường được trả theo buổi diễn hoặc một khoản nhỏ, kèm ăn ở khi đi lưu diễn. Bạn nên hỏi rõ từ đầu và có thoả thuận, kể cả khi chỉ là thoả thuận đơn giản.
Đã học trường khác rồi thì có thi vào trường nghệ thuật được không?
Nhiều trường có các hệ cho người đã học xong phổ thông hoặc đã có bằng khác, cũng có hệ vừa làm vừa học. Điều kiện cụ thể mỗi năm có thể thay đổi, nên bạn hỏi thẳng phòng tuyển sinh của trường mình định thi.
Cần chuẩn bị bao lâu để thi vào trường nghệ thuật?
Thường người ta chuẩn bị ít nhất vài tháng với người hướng dẫn, lâu hơn nếu loại hình đòi kỹ thuật cơ thể. Quan trọng là bài thi được tập đi tập lại đến mức diễn được cả khi đang run.
Không đậu trường nghệ thuật có nên bỏ nghề không?
Không đậu một lần không nói lên rằng bạn không hợp với nghề. Nhiều người thi lại năm sau, hoặc đi đường theo đoàn, câu lạc bộ rồi vẫn thành nghề. Hãy xin nhận xét cụ thể nếu có thể và dùng nó làm bài tập.
