Vào nghề biểu diễn khi đã lớn tuổi là muộn với những loại hình đòi rèn cơ thể từ nhỏ như múa cổ điển hay xiếc, nhưng không muộn với ca hát, kịch nói, diễn hài, nhạc cụ, lồng tiếng và nhiều vai trò khác trên sân khấu. Người vào nghề muộn còn có những lợi thế mà người trẻ chưa có, miễn là chọn đúng loại hình và không liều cả sinh kế ngay từ đầu.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Sĩ. Tập này dành cho những người đã ba mươi, bốn mươi, đang có một công việc ổn định, mà mỗi tối vẫn nghe trong lòng có tiếng gọi của sân khấu. Mình sẽ nói thật cả phần kịp và phần không kịp.
Loại hình nào thật sự cần bắt đầu từ nhỏ?
Nói thẳng trước để bạn khỏi phí thời gian. Múa cổ điển, ba lê, xiếc nhào lộn đòi hỏi độ mềm của khớp, sức của cơ và những kỹ thuật được rèn trong giai đoạn cơ thể đang lớn. Người bắt đầu khi đã trưởng thành vẫn có thể học và tập rất vui, nhưng để thành người biểu diễn chuyên nghiệp ở những loại hình này thì rất khó.
Một số nhạc cụ đòi độ chính xác cực cao ở ngón tay, như đàn vĩ cầm hay dương cầm cổ điển, cũng thuận lợi hơn nhiều khi học từ nhỏ. Không phải là không thể, nhưng con đường dài và dốc hơn.
Ngoài những loại hình đó, cánh cửa mở rộng hơn bạn nghĩ. Hát, nhất là hát dân ca, hát nhạc nhẹ, hát cải lương, hát chèo, đều có người bắt đầu muộn mà vẫn đi được. Kịch nói, diễn hài, kể chuyện, dẫn chương trình, lồng tiếng thì trải nghiệm sống còn là vốn quý.
Biết rõ ranh giới này giúp bạn chọn đúng cửa. Gõ vào cánh cửa đóng thì dù cố bao nhiêu cũng mệt, còn chọn cửa đang mở thì mỗi bước đều thấy mình tiến.
Lợi thế của người vào nghề muộn
Người ba mươi tuổi đã yêu, đã mất, đã thất bại, đã làm cha mẹ hoặc chăm cha mẹ già. Khi đọc một kịch bản, họ hiểu những thứ người hai mươi tuổi chỉ mới tưởng tượng. Đạo diễn nào cũng quý một diễn viên mang được trọng lượng đời sống thật lên sân khấu.
Lợi thế thứ hai là kỷ luật. Người đã đi làm biết giữ giờ, biết hoàn thành việc, biết làm việc nhóm, biết nhận góp ý mà không tự ái. Những thứ đó nghe đơn giản, nhưng trong nghề biểu diễn, người đúng giờ và dễ làm việc cùng thường được gọi lại nhiều lần.
Lợi thế thứ ba là sự rõ ràng. Người vào nghề muộn thường biết mình muốn gì và không muốn gì. Họ không bị cuốn theo danh tiếng hào nhoáng, ít so bì, và chọn việc có tính toán hơn.
Và cuối cùng, nhiều vai diễn cần đúng độ tuổi đó. Sân khấu và phim ảnh luôn cần người đóng cha mẹ, thầy cô, ông chủ, người hàng xóm. Lớp diễn viên trẻ thì đông, nhưng người ở tuổi trung niên đóng tự nhiên lại không nhiều.
Những khó khăn có thật, nói trước để chuẩn bị
Khó khăn đầu tiên là thời gian. Bạn có công việc, có gia đình, mỗi ngày chỉ còn vài tiếng buổi tối. Học nghề biểu diễn cần tập đều, nên bạn phải thật sự cắt bớt những thứ khác để có chỗ cho nó.
Khó khăn thứ hai là chuyện sĩ diện. Đã quen làm người có kinh nghiệm ở chỗ làm, giờ bạn quay về làm người mới, bị thầy trẻ hơn mình sửa, đứng hát bè sau những bạn mười tám tuổi. Nhiều người bỏ cuộc không vì thiếu khả năng mà vì không chịu nổi cảm giác này.
Khó khăn thứ ba là tiền. Thu nhập từ biểu diễn những năm đầu thường thấp và không đều. Nếu bạn đang nuôi gia đình, bỏ việc ngay để theo nghề là rất liều.
Khó khăn thứ tư là cơ thể. Giọng và thân thể người lớn tuổi vẫn tập được, nhưng hồi phục chậm hơn. Bạn cần tập đều đặn, khởi động kỹ và biết dừng khi đau, đừng cố bằng sức như hồi hai mươi.
Đi từng bước thế nào mà không liều?
Bước đầu là học vào buổi tối và cuối tuần. Một lớp diễn xuất cho người đi làm, một câu lạc bộ hát, một lớp nhạc cụ dân tộc ở nhà văn hoá. Mục tiêu giai đoạn này là biết mình có thật sự thích việc tập hay chỉ thích hình ảnh của việc đứng trên sân khấu.
Bước tiếp theo là diễn thật ở quy mô nhỏ. Sân khấu cộng đồng, vở diễn của nhóm kịch nghiệp dư, hát ở phòng trà nhỏ, đóng vai phụ trong phim ngắn của sinh viên. Bạn tích luỹ kinh nghiệm, hình ảnh và người quen trong nghề mà chưa phải bỏ việc chính.
Khi lịch diễn bắt đầu dày lên, bạn có thể tính đến việc giảm giờ làm chính thay vì bỏ hẳn. Có người chuyển sang làm bán thời gian, có người làm tự do trong nghề cũ để chủ động lịch. Thu nhập từ biểu diễn đều được vài tháng liền rồi hãy nghĩ đến bước lớn hơn.
Hãy để dành một khoản tiền đủ sống ít nhất vài tháng trước khi quyết định dồn hẳn sang nghề. Khoản này không làm bạn giàu, nhưng giúp bạn khỏi nhận những show tệ chỉ vì cần tiền gấp.
Không làm nghệ sĩ toàn thời gian thì có còn ý nghĩa?
Nhiều người đặt câu hỏi theo kiểu được ăn cả ngã về không: hoặc thành nghệ sĩ, hoặc bỏ. Thực tế, rất nhiều người biểu diễn có giá trị đang sống bằng hai nghề. Ban ngày làm kế toán, tối hát ở câu lạc bộ đờn ca tài tử. Ban ngày dạy học, cuối tuần diễn kịch.
Họ không kém chuyên nghiệp vì có nghề khác. Nhiều người còn diễn tự do hơn vì không phải nhận show để trả tiền nhà. Họ chọn vai họ thích, chọn sân khấu họ quý.
Điều quan trọng là bạn đặt ra tiêu chuẩn chuyên nghiệp cho chính mình: tập nghiêm túc, đúng giờ, chuẩn bị kỹ, tôn trọng khán giả. Danh xưng nghệ sĩ không đến từ việc bỏ nghề khác, mà từ cách bạn làm nghề này.
Và đôi khi, sau vài năm sống hai nghề, cơ hội đến và bạn thấy mình đã sẵn sàng bước hẳn sang. Lúc đó, bạn bước sang với tay nghề, với người quen và với một khoản dự phòng, chứ không phải nhảy mù.
Câu hỏi thường gặp
Bốn mươi tuổi học hát có phát triển được giọng không?
Được, giọng người lớn tuổi vẫn cải thiện rõ khi tập đúng cách về hơi thở và cộng hưởng. Tốc độ và giới hạn mỗi người khác nhau, nên cần một người thầy nghe trực tiếp để đặt mục tiêu thực tế.
Người vào nghề muộn có bị đối xử khác trong đoàn không?
Đôi khi có, ví dụ bị xem như người chơi cho vui. Cách tốt nhất để thay đổi điều đó là chuẩn bị kỹ, đúng giờ và làm tốt phần việc của mình, kể cả vai nhỏ nhất.
Có nên đi thi các chương trình tìm kiếm tài năng khi đã lớn tuổi?
Có thể, nhiều chương trình không giới hạn tuổi. Nhưng đừng đặt cả kế hoạch vào một cuộc thi; hãy xem đó là một lần diễn trước đông người và tiếp tục xây con đường của mình bằng những sân khấu nhỏ.
Vào nghề muộn thì nên học trường hay học lớp ngắn hạn?
Tùy thời gian và mục tiêu. Nếu cần bằng để dạy hay làm ở đơn vị công lập, hệ vừa làm vừa học là lựa chọn; nếu chỉ cần tay nghề để diễn, các lớp ngắn hạn kèm diễn thật thường linh hoạt hơn.
Làm sao thuyết phục vợ chồng con cái ủng hộ mình theo nghề?
Đừng bắt đầu bằng một quyết định bỏ việc. Hãy cho gia đình thấy kế hoạch từng bước, khoản dự phòng và thời gian bạn vẫn dành cho nhà. Khi họ thấy bạn nghiêm túc và không liều, sự ủng hộ thường đến dễ hơn.
