Học nghề theo thầy kiểu truyền khẩu là học bằng tai, bằng mắt và bằng thời gian ở cạnh thầy, và nó giữ được những thứ không ghi được lên giấy như hơi luyến, chỗ nhấn, cái thần của một câu hát hay một điệu bộ. Người học theo lối này cần kiên nhẫn, khiêm tốn, và tự mình ghi lại bài học để không thất lạc.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Sĩ. Trong nhiều loại hình truyền thống, từ ca trù, đờn ca tài tử đến chèo, cải lương, lối thầy truyền trò bằng miệng vẫn sống song song với trường lớp. Tập này mình kể cách lối học ấy vận hành, và những điều người học hôm nay nên biết.
Vì sao lối truyền khẩu vẫn chưa thay được?
Bản nhạc ghi được cao độ và trường độ, nhưng nhạc dân tộc Việt sống rất nhiều ở những chỗ nằm giữa các nốt. Một tiếng nhấn, một chỗ rung, một chữ được kéo hơi lệch nhịp một chút là cái làm nên chất. Mỗi người thầy, mỗi vùng lại có cách xử lý riêng.
Ngôn ngữ cũng góp phần. Tiếng Việt có thanh điệu, nên lời hát và giai điệu quấn vào nhau. Người hát giỏi uốn giai điệu theo dấu của từng chữ để chữ nghe tròn và rõ. Cái khéo ấy chủ yếu học qua tai, nghe thầy hát đi hát lại và bắt chước.
Còn diễn thì càng khó ghi. Cách một đào chèo liếc mắt, cách một kép tuồng dậm chân, nhịp thở trước một câu nói lối, tất cả nằm trong cơ thể người thầy. Video có thể giúp, nhưng đứng cạnh thầy, được thầy nắn tay, chỉnh vai thì nhanh hơn rất nhiều.
Vì vậy, ngay cả người đã học trường bài bản, khi muốn đi sâu vào một lối hát cụ thể, vẫn thường tìm đến một người thầy để học thêm theo cách này.
Những luật ngầm giữa thầy và trò
Lối học truyền khẩu đi kèm một quan hệ, chứ không chỉ là một lớp học. Ở nhiều nơi, trò không chỉ đến giờ học rồi về, mà đến sớm phụ thầy việc nhà, pha ấm trà, theo thầy đi diễn, xách đồ, ngồi nghe ở góc. Người ngoài nhìn có thể thấy cũ, nhưng chính những giờ ở cạnh đó là lúc trò học được nhiều nhất.
Luật ngầm thứ hai là sự kiên nhẫn. Thầy có thể bắt trò hát một câu cả tuần, cả tháng, chưa cho sang câu mới. Người trẻ quen học nhanh dễ thấy sốt ruột. Nhưng trong lối học này, chưa vững câu đầu thì câu sau sẽ lệch theo.
Luật thứ ba là tôn trọng cái riêng của thầy. Mỗi thầy có lối của mình, và nhiều thầy không thích trò vừa học mình vừa trộn lối của người khác vào khi chưa vững. Muốn học thêm nơi khác, cách đẹp nhất là nói với thầy trước.
Luật thứ tư thường không ai nói ra: khi đã thành nghề, nhớ ơn thầy. Có thể là giới thiệu mình là học trò của ai, về thăm vào dịp lễ Tết, hay đơn giản là dạy lại cho lớp sau như thầy từng dạy mình.
Học cho hiệu quả trong một buổi truyền khẩu
Điều đầu tiên là nghe nhiều hơn nói. Khi thầy làm mẫu, đừng vội hát theo ngay. Hãy nghe trọn câu, để ý chỗ thầy lấy hơi, chỗ thầy nhấn, chỗ thầy luyến, rồi mới bắt chước. Nhiều trò hát theo quá sớm nên chỉ bắt được giai điệu, mất phần tinh tế.
Điều thứ hai là xin phép ghi âm, quay lại phần thầy làm mẫu. Phần lớn thầy hiện nay đồng ý, nhưng hãy hỏi trước. Về nhà, bạn nghe lại chậm, tách từng chữ ra học. Đây là công cụ mà các thế hệ trước không có, đừng bỏ phí.
Điều thứ ba là ghi chép theo kiểu của riêng mình. Có thể là đánh dấu trên lời bài chỗ nào lấy hơi, chỗ nào kéo dài, chỗ nào thầy dặn kỹ. Không cần đúng chuẩn ký âm, miễn là mình đọc lại hiểu.
Và cuối cùng, mang câu hỏi đến buổi học. Tập ở nhà thấy chỗ nào khó, ghi lại, buổi sau hỏi thầy. Thầy nào cũng quý trò chịu tập và biết hỏi đúng chỗ, hơn là trò chỉ đến ngồi nghe.
Những rủi ro của lối học này
Lối truyền khẩu phụ thuộc rất nhiều vào một người. Nếu thầy giỏi diễn nhưng không quen giải thích, trò có thể học mãi mà không hiểu vì sao. Nếu thầy có thói quen kỹ thuật chưa tốt, ví dụ ép giọng, trò cũng dễ bắt chước luôn cái chưa tốt đó.
Một rủi ro khác là thiếu nền chung. Học trò truyền khẩu có thể hát rất hay những bài đã học, nhưng khi phải làm việc với một dàn nhạc khác, đọc một bản nhạc mới hay hát cùng người học lối khác, lại lúng túng.
Cũng có những nơi quan hệ thầy trò trở nên nặng nề, trò bị sai việc quá mức hay bị giữ lại không cho đi diễn nơi khác. Tôn trọng thầy là đúng, nhưng sự tôn trọng ấy không có nghĩa là chịu mọi điều. Nếu cảm thấy bất ổn, hãy nói chuyện thẳng thắn hoặc nhờ một người lớn trong nghề góp ý.
Cách cân bằng tốt nhất là học truyền khẩu với thầy cho cái chất, đồng thời tự bổ sung phần nền như nhạc lý cơ bản, kỹ thuật thanh nhạc an toàn. Hai thứ đó không đánh nhau, mà đỡ cho nhau.
Giữ bài đã học cho lớp sau
Nhiều bài, nhiều lối hát cổ hiện chỉ còn trong trí nhớ của một số ít người lớn tuổi. Mỗi khi một người thầy ra đi mà chưa kịp truyền lại, có thể có những chi tiết bị mất theo. Người học hôm nay, dù chỉ là học trò, cũng đang giữ một phần di sản.
Bạn có thể góp phần bằng những việc nhỏ. Lưu cẩn thận bản ghi âm buổi học, ghi rõ ngày, tên bài, lời thầy dặn. Chép lại lời bài theo đúng cách thầy hát, kể cả những chữ đệm, chữ láy mà sách in thường bỏ.
Nếu được thầy đồng ý, chia sẻ những bản ghi đó với các bạn học cùng hoặc với những người đang làm công việc sưu tầm. Đừng tự ý đăng lên mạng khi chưa hỏi, vì nhiều thầy có lý do riêng để giữ.
Và khi đã đủ vững, hãy dạy lại. Lối truyền khẩu sống được là nhờ chuỗi người này truyền cho người kia. Bạn là một mắt xích của chuỗi đó.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao tìm được một người thầy dạy theo lối truyền thống?
Bắt đầu từ các câu lạc bộ, các nhóm sinh hoạt nghệ thuật truyền thống ở địa phương. Người trong đó thường biết ai còn dạy và dạy thế nào. Đi nghe những buổi sinh hoạt trước, rồi mới xin theo học.
Học truyền khẩu thì có nên đóng học phí không?
Có thầy nhận học phí rõ ràng, có thầy không lấy tiền nhưng trò có cách đáp lễ riêng. Hỏi thẳng một cách lễ phép ngay từ đầu giúp hai bên thoải mái hơn về sau.
Có thể học truyền khẩu qua video từ xa không?
Có thể học được một phần, nhất là giai điệu và lời. Nhưng những chỗ tinh tế về hơi, về điệu bộ vẫn cần gặp trực tiếp để thầy sửa, nên học từ xa nên kết hợp với vài buổi gặp mặt.
Học với nhiều thầy cùng lúc có sao không?
Không sai, nhưng dễ rối khi còn yếu nền, vì mỗi thầy một lối. Thường người ta học vững với một thầy trước, rồi mới mở rộng sang thầy khác, và nói rõ với các thầy.
Bao lâu thì học truyền khẩu được một bài hoàn chỉnh?
Rất khác nhau tùy bài và tùy người, từ vài tuần đến nhiều tháng. Thầy truyền thống thường không vội, vì họ muốn trò hát đúng cái chất chứ không chỉ thuộc bài.
