Muốn làm nghệ sĩ biểu diễn, bạn nên bắt đầu bằng việc đứng trước người thật và diễn, càng sớm càng tốt, rồi chọn một loại hình để tập nghiêm túc với một người thầy. Năng khiếu chỉ là tấm vé vào cửa. Thứ quyết định bạn đi xa tới đâu là thói quen tập mỗi ngày và cách bạn chịu đựng những buổi diễn không ai vỗ tay.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Sĩ, nơi mình kể chuyện nghề biểu diễn từ phía sau cánh gà. Tập này dành cho những ai đang ngồi trong phòng, nghe một bài hát hay xem một vở diễn mà thấy tim mình đập khác đi, và tự hỏi: mình có thể làm cái đó không, và nếu làm thì bước đầu tiên là gì.
Vì sao bước đầu tiên là diễn trước người thật?
Nhiều bạn nghĩ phải học cho thật giỏi rồi mới dám ra diễn. Nghe thì hợp lý, nhưng trong nghề này, phần lớn những điều quan trọng nhất chỉ học được khi có người đang nhìn mình. Cảm giác tay lạnh, cổ khô, đầu trống rỗng trong mấy giây đầu, phòng tập không bao giờ dạy được.
Diễn trước người thật ở đây không cần sân khấu lớn. Đó có thể là văn nghệ của trường, buổi sinh hoạt khu phố, tiệc sinh nhật của bạn bè, một buổi hát cho các cụ ở nhà văn hoá.
Lần diễn đầu tiên gần như chắc chắn sẽ không hay như bạn tưởng. Đó là điều bình thường. Điều đáng để ý là sau buổi đó bạn muốn trốn đi hay muốn được diễn lại.
Mình hay khuyên các bạn đếm số lần diễn chứ đừng đếm số tháng học. Mười lần đứng trước người lạ dạy bạn nhiều hơn mười tháng tập một mình trong phòng, vì mỗi lần là một lần bạn biết cơ thể mình phản ứng ra sao dưới áp lực.
Chọn loại hình nào khi mình thích nhiều thứ?
Người mới hay thích tất cả: hát cũng thích, diễn kịch cũng mê, múa cũng muốn thử. Thích nhiều là tốt, nhưng tập thì phải có trục. Mỗi loại hình có một hệ thống nền riêng, và cái nền đó cần vài năm mới vững. Rải đều sức cho năm thứ thì năm thứ đều lưng chừng.
Một cách chọn khá thực tế là hỏi mình ba câu. Lúc rảnh, mình tự tìm đến cái gì mà không ai bắt. Cái gì mình tập đi tập lại một câu mà không thấy chán. Và cái gì người xung quanh, những người không cần nịnh mình, hay nhờ mình làm. Ba câu trả lời trùng nhau ở đâu thì đó là trục.
Chọn trục không có nghĩa là bỏ hết phần còn lại. Một người hát tốt mà biết diễn sẽ hát có hồn hơn. Một diễn viên biết múa sẽ đi đứng trên sân khấu đẹp hơn.
Cũng đừng chọn theo cái đang được chuộng. Loại hình đang được chú ý hôm nay có thể vắng ba năm sau, còn loại hình bạn thật lòng yêu thì bạn sẽ chịu tập nó cả những năm vắng.
Tìm thầy thế nào khi chưa quen ai trong nghề?
Người thầy đầu tiên quan trọng hơn bạn nghĩ, vì thói quen sai học lúc đầu rất khó sửa về sau. Một giọng hát bị ép sai cách trong hai năm có thể mất thêm hai năm nữa để gỡ. Vì vậy, đừng chọn thầy chỉ vì gần nhà hay rẻ, cũng đừng chọn chỉ vì người đó nổi tiếng.
Khi gặp một người thầy tiềm năng, bạn có thể xin học thử một buổi và để ý vài điều. Thầy có nghe bạn kỹ trước khi sửa không. Thầy giải thích lý do của bài tập hay chỉ bảo làm theo. Và học trò cũ của thầy, những người đã học vài năm, giờ hát hay diễn ra sao.
Nếu chưa quen ai, các lớp năng khiếu ở nhà văn hoá, câu lạc bộ trong trường, các nhóm sinh hoạt nghệ thuật nghiệp dư là những cánh cửa rất tốt. Ở đó bạn gặp người cùng đam mê, và thường sẽ có một người đi trước chỉ cho bạn tìm đến đâu tiếp theo.
Một dấu hiệu nên dè chừng là người hứa quá nhanh. Hứa vài tháng là lên sân khấu lớn, hứa có người quen đưa vào đoàn, đòi đóng một khoản lớn ngay từ đầu.
Năng khiếu quan trọng đến mức nào?
Năng khiếu có thật. Có người sinh ra với một giọng sáng, một đôi tai nghe nốt chuẩn, một thân hình mềm, một gương mặt biểu cảm. Những thứ đó giúp bạn đi nhanh hơn ở chặng đầu.
Nhưng trong hậu trường, chuyện người có năng khiếu bỏ nghề giữa chừng nhiều hơn bạn tưởng. Họ quen được khen, nên khi gặp giai đoạn tập mãi không lên, họ hụt hơi. Còn người năng khiếu vừa phải nhưng tập đều thì cứ lặng lẽ đi tiếp, rồi một ngày vượt qua.
Có một loại năng khiếu ít ai nói tới: khả năng nghe góp ý mà không sụp. Nghề biểu diễn là nghề bị nhận xét liên tục, từ thầy, đạo diễn, đồng nghiệp, khán giả. Người nghe được lời chê, lọc lấy cái đúng và sửa, thì tiến bộ rất nhanh, dù giọng không phải giọng trời cho.
Vì vậy, thay vì hỏi mình có năng khiếu không, bạn có thể hỏi: mình có chịu được việc tập một thứ hàng trăm lần, có chịu được bị sửa, có chịu được vài năm chưa ai biết tên không. Nếu câu trả lời là có, năng khiếu sẽ đủ dùng.
Những chỗ khó của nghề mà người mới nên biết trước
Mình không muốn vẽ một bức tranh màu hồng, nên nói thẳng vài điều. Thu nhập của người biểu diễn thường không đều, có tháng nhiều show, có tháng gần như không có gì. Giờ giấc ngược với số đông, tối diễn, ngày nghỉ, Tết và lễ thường là lúc bận nhất.
Chuyện thứ hai là sự so sánh. Bạn sẽ luôn thấy người trẻ hơn, giỏi hơn, được chú ý hơn. Ai không chuẩn bị tinh thần dễ rơi vào cảm giác mình chậm, mình kém, dù thật ra mình đang đi đúng nhịp của mình.
Chuyện thứ ba là cơ thể. Giọng, khớp, lưng, chân là công cụ làm ăn. Một trận cảm, một lần trẹo chân có thể làm mất cả mùa diễn. Người làm nghề lâu đều có thói quen giữ gìn mà người ngoài nhìn vào thấy hơi khó tính.
Biết trước những điều này không phải để bạn sợ. Biết trước để khi gặp, bạn không nghĩ là mình xui hay mình dở, mà hiểu đó là một phần của nghề, và đã có rất nhiều người đi qua được.
Câu hỏi thường gặp
Bao nhiêu tuổi thì nên bắt đầu học biểu diễn?
Không có một tuổi đúng cho mọi loại hình. Múa và xiếc thường cần bắt đầu từ nhỏ vì liên quan đến độ mềm của cơ thể, còn hát, diễn kịch, chơi nhạc cụ thì người lớn bắt đầu vẫn đi được xa nếu tập nghiêm túc.
Không có tiền học thầy giỏi thì có theo nghề được không?
Được, nhưng sẽ chậm hơn và cần chủ động hơn. Bạn có thể bắt đầu ở lớp năng khiếu, câu lạc bộ, nhóm nghiệp dư, rồi khi đã có chút nền thì xin học từng buổi với người giỏi để được sửa những chỗ quan trọng.
Tự học qua mạng có thay được việc học với thầy không?
Học qua mạng giúp bạn hiểu và có bài tập, nhưng không ai nghe và nhìn bạn để sửa. Với hát và múa, những lỗi nhỏ về hơi, về tư thế nếu không ai chỉ ra có thể thành thói quen khó bỏ.
Làm sao biết mình có hợp với nghề biểu diễn không?
Hãy diễn trước người thật vài lần rồi để ý cảm giác sau đó. Nếu dù run, dù hỏng, bạn vẫn muốn được diễn lại và chịu khó tập để lần sau tốt hơn, đó là dấu hiệu khá đáng tin.
Có nên bỏ học văn hoá để tập trung theo nghề sớm không?
Đây là quyết định lớn nên bàn kỹ với gia đình và người thầy. Kiến thức nền giúp bạn hiểu nhân vật, đọc hợp đồng, quản lý tiền và có lựa chọn khi cần chuyển hướng, nên phần lớn người trong nghề khuyên đừng bỏ hẳn.
