Sống trong đoàn nghệ thuật là sống trong một tập thể gắn bó rất chặt, vừa có tình nghĩa sâu nặng vừa có sự ganh đua về vai diễn và cơ hội. Người hoà nhập tốt thường là người làm tròn phần việc của mình, tôn trọng thứ tự và kinh nghiệm, giải quyết bất đồng trực tiếp mà kín đáo, và biết vui thật lòng với thành công của đồng nghiệp.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Sĩ. Với nhiều người, đoàn hát là ngôi nhà thứ hai, có khi là ngôi nhà thứ nhất. Tập này mình kể về cuộc sống ấy, với những điều đẹp và những điều khó nói.
Một tập thể gắn bó đặc biệt
Người trong đoàn tập cùng nhau mỗi ngày, diễn cùng nhau mỗi đêm, đi lưu diễn cùng xe, ăn cùng mâm, có khi ngủ cùng phòng. Ít nghề nào gắn người với người chặt như vậy.
Từ đó sinh ra tình nghĩa: đỡ nhau lúc ốm, che cho nhau lúc sự cố, chia nhau miếng ăn khi khó khăn. Nhiều nghệ sĩ lâu năm nói bạn thân nhất đời họ là người cùng đoàn.
Ở những đoàn sân khấu truyền thống, sự gắn bó có khi kéo dài nhiều thế hệ: cha mẹ, con cái cùng ở một đoàn, thầy trò cùng diễn trên một sân khấu.
Nhưng chính sự gần gũi đó cũng làm xích mích nhỏ dễ thành lớn, và không có chỗ để tránh mặt nhau.
Ganh đua về vai diễn
Vai chính có hạn, người muốn đóng thì nhiều. Ganh đua là chuyện không tránh khỏi trong bất kỳ đoàn nào.
Ganh đua lành mạnh thúc đẩy mọi người tập chăm hơn, giỏi hơn. Ganh đua độc hại thì nói xấu, gây khó dễ, kéo người khác xuống.
Hãy tập trung vào việc làm mình giỏi hơn, chứ không phải làm người khác kém đi. Đạo diễn và người phụ trách thường nhìn thấy ai đang thật sự tiến bộ.
Khi không được vai mong muốn, hãy làm tốt vai được giao. Một vai phụ diễn xuất sắc có khi là bước đệm cho vai chính lần sau.
Người mới và người đi trước
Người mới vào đoàn nên quan sát và học trước khi lên tiếng. Mỗi đoàn có nếp riêng, những quy ước ngầm về chỗ ngồi, chỗ để đồ, thứ tự hoá trang.
Tôn trọng người đi trước, không chỉ vì tuổi mà vì kinh nghiệm họ có. Học hỏi chân thành, họ thường sẵn lòng chỉ dạy.
Nhưng tôn trọng không có nghĩa là chịu đựng mọi điều. Nếu bị bắt nạt, xúc phạm, quấy rối, hãy báo người phụ trách hoặc tìm sự giúp đỡ. Không có truyền thống nào biện minh cho những điều đó.
Người đi trước cũng có trách nhiệm: dìu dắt người mới, không coi thường, không giấu nghề. Đoàn mạnh khi lớp sau được nâng đỡ.
Giải quyết xích mích
Xích mích trong đoàn thường bắt đầu từ chuyện nhỏ: đến muộn, đụng đồ của nhau, một câu nói vô tình, cách chia vai, chia tiền. Để lâu thành chuyện lớn.
Nói trực tiếp với người liên quan, riêng tư, bình tĩnh, nói về hành vi chứ không công kích con người. Phần lớn xích mích được giải quyết khi hai bên chịu nói chuyện.
Tránh nói sau lưng, tránh kéo bè phái. Trong tập thể nhỏ, chuyện gì cũng đến tai người trong cuộc, và bè phái làm cả đoàn mệt.
Nếu không tự giải quyết được, nhờ người phụ trách hoặc một người được cả hai tôn trọng làm trung gian.
Vui với thành công của người khác
Khi đồng nghiệp được vai lớn, được khen, được mời diễn ở nơi danh giá, cảm giác ghen tị là tự nhiên. Điều quan trọng là bạn làm gì với cảm giác đó.
Chúc mừng thật lòng. Thành công của một người trong đoàn thường mang lại danh tiếng và cơ hội cho cả đoàn.
Học từ họ: họ đã làm gì để có được điều đó. Biến ghen tị thành động lực.
Một đoàn mà mọi người vui với thành công của nhau là một đoàn đi được đường dài. Khán giả cũng cảm được sự ấm áp đó trên sân khấu.
Khi quyết định rời đoàn
Có lúc bạn muốn rời đoàn: vì cơ hội khác, vì hoàn cảnh gia đình, vì không còn hợp. Đó là chuyện bình thường của nghề.
Rời đi cho đẹp: báo trước đủ thời gian, hoàn thành những vở diễn đã nhận, bàn giao vai cho người thay, cảm ơn những người đã giúp mình.
Không nói xấu đoàn cũ, kể cả khi bạn rời đi vì bất đồng. Giới làm nghề nhỏ, và bạn có thể gặp lại họ ở những sân khấu khác.
Giữ liên lạc với những người bạn trong đoàn. Tình nghĩa đồng nghiệp không nhất thiết kết thúc khi bạn đổi nơi làm việc.
Lưu diễn: tập thể được thử thách nhiều nhất
Những chuyến lưu diễn dài là lúc tập thể được thử thách rõ nhất. Mệt, thiếu ngủ, chật chội, ăn uống thất thường, ai cũng dễ cáu hơn bình thường. Một câu nói vô tình trên xe có thể thành cả tuần căng thẳng.
Những đoàn đi bền thường có vài thói quen chung: chia việc khuân vác, dọn dẹp luân phiên công bằng; nhường chỗ ngủ tốt cho người lớn tuổi hay người vừa ốm; có người đứng ra lo chuyện ăn uống, thuốc men cho cả đoàn.
Cũng có những khoảnh khắc chỉ lưu diễn mới có: bữa cơm khuya sau đêm diễn ở một sân đình, những bài hát bên đống lửa, những câu chuyện kể trên xe qua đèo. Chính những lúc ấy làm nên tình nghĩa đoàn hát mà người trong nghề nhắc mãi.
Nếu bạn là người mới, hãy chủ động nhận việc chung, đừng đợi được nhờ. Người chịu khó trong chuyến đi đầu tiên thường được cả đoàn nhớ và thương.
Câu hỏi thường gặp
Người mới vào đoàn nên làm gì trong tuần đầu?
Đến sớm, quan sát nếp sinh hoạt, chào hỏi mọi người, hỏi người phụ trách về những quy định. Làm tốt những việc nhỏ được giao là cách nhanh nhất để được tin tưởng.
Bị đồng nghiệp chèn ép thì phải làm sao?
Ghi lại những gì xảy ra, nói chuyện trực tiếp nếu an toàn, và báo người phụ trách nếu tình trạng tiếp diễn. Bạn không cần chịu đựng một mình.
Có nên kết bạn thân với người trong đoàn không?
Rất nhiều tình bạn đẹp sinh ra trong đoàn. Chỉ cần giữ sự chuyên nghiệp khi làm việc, để chuyện riêng không ảnh hưởng đến công việc chung.
Không được giao vai mãi thì có nên rời đoàn?
Hãy nói chuyện thẳng với người phụ trách để hiểu lý do và hỏi mình cần cải thiện gì. Nếu sau một thời gian vẫn không có cơ hội, tìm môi trường khác là quyết định hợp lý.
Chia tiền trong đoàn thế nào cho công bằng?
Mỗi đoàn có cách riêng, quan trọng là minh bạch và được thống nhất từ đầu. Khi có thắc mắc, hỏi thẳng người phụ trách thay vì bàn tán.
