Truyền nghề tốt là truyền cả kỹ thuật lẫn đạo nghề: dạy bài bản những gì mình biết, giải thích lý do chứ không chỉ bắt làm theo, để học trò có chỗ phát triển cái riêng, giới thiệu trò ra những sân khấu thật, và ghi lại những gì quý để chúng không mất đi theo thời gian.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Sĩ. Ở những tập trước, mình nói nhiều từ phía người học. Tập này đổi vai, dành cho những người đã đi trước, đang hoặc sắp có học trò, và tự hỏi mình nên truyền lại điều gì, theo cách nào.
Truyền kỹ thuật: bài bản và kiên nhẫn
Kỹ thuật là phần dễ thấy nhất để truyền: cách thở, cách hát một làn điệu, cách cầm đàn, một động tác múa, một lối diễn. Hãy dạy có trình tự, từ nền đến nâng cao.
Đừng vội. Người thầy giỏi thường bắt trò làm vững phần nền rất lâu trước khi cho học thứ khó. Trò có thể sốt ruột, nhưng về lâu dài sẽ biết ơn.
Mỗi học trò một khác: có người nghe một lần là bắt được, có người cần mười lần. Điều chỉnh cách dạy theo từng người thay vì một khuôn cho tất cả.
Sửa lỗi cụ thể và kịp thời. Một lỗi nhỏ để lâu thành thói quen sẽ rất khó gỡ.
Giải thích lý do, đừng chỉ bắt làm theo
Lối truyền nghề xưa nhiều khi là thầy làm, trò bắt chước, không hỏi vì sao. Cách đó giữ được cái chất nhưng làm trò khó tự xoay xở khi gặp tình huống mới.
Khi có thể, hãy giải thích: vì sao lấy hơi chỗ này, vì sao nhấn chữ này, vì sao động tác phải theo thứ tự này. Hiểu lý do giúp trò áp dụng được vào những bài khác.
Có những điều khó giải thích bằng lời, chỉ có thể cảm. Khi đó hãy nói thật là điều này phải tự cảm qua nhiều lần làm, và kiên nhẫn chờ trò.
Khuyến khích trò hỏi. Một học trò dám hỏi là học trò đang suy nghĩ.
Để học trò có cái riêng
Người thầy nào cũng có lúc muốn trò giống mình. Nhưng nghệ thuật sống được nhờ mỗi thế hệ mang thêm một chút mới.
Khi trò đã vững nền, hãy để trò thử những cách thể hiện của riêng mình, kể cả khi khác với cách thầy làm. Góp ý, nhưng đừng xoá đi cái riêng.
Với nghệ thuật truyền thống, ranh giới giữa sáng tạo và làm sai đi cái gốc cần được thầy giúp trò nhận ra. Đó là phần khó và quan trọng của việc truyền nghề.
Một học trò vượt thầy là niềm tự hào lớn nhất của người thầy, không phải mối đe doạ.
Truyền đạo nghề
Ngoài kỹ thuật, người đi trước truyền lại cách làm nghề: đúng giờ, tôn trọng khán giả, tôn trọng đồng nghiệp, giữ chữ tín, khiêm tốn học hỏi, chăm sóc sức khoẻ, sống tử tế.
Đạo nghề được truyền chủ yếu qua tấm gương. Trò nhìn cách thầy cư xử ở hậu trường, cách thầy đối xử với người chỉnh âm thanh, cách thầy nói về đồng nghiệp.
Kể cho trò những câu chuyện nghề, cả thành công lẫn thất bại. Những câu chuyện thật dạy nhiều hơn những lời khuyên chung chung.
Và nói thật với trò về những khó khăn của nghề: tiền bạc, áp lực, tuổi nghề. Chuẩn bị cho trò thay vì tô hồng.
Đưa học trò ra sân khấu thật
Học mãi trong phòng không thành nghề. Người thầy có thể mở cửa cho trò: cho trò diễn cùng trong chương trình của mình, giới thiệu trò với đoàn, với người tổ chức.
Bắt đầu bằng những vai nhỏ, tiết mục ngắn, rồi tăng dần khi trò sẵn sàng.
Sau mỗi buổi diễn, cùng trò nhìn lại: chỗ nào tốt, chỗ nào sửa. Đây là lúc học hiệu quả nhất.
Giới thiệu trò bằng uy tín của mình nghĩa là mình cũng chịu trách nhiệm. Hãy giới thiệu khi trò thật sự sẵn sàng, và dặn trò giữ gìn uy tín đó.
Ghi lại vốn nghề
Nhiều bài bản, làn điệu, lối diễn, mẹo nghề chỉ còn trong trí nhớ của người lớn tuổi. Khi người đó ra đi, có thể chúng mất theo.
Hãy ghi lại: ghi âm, ghi hình những bài mình biết, chép lời kèm cách hát, viết những ghi chú về kỹ thuật, kể lại những câu chuyện nghề.
Học trò có thể giúp việc này, vừa học vừa lưu giữ. Các câu lạc bộ, đơn vị nghệ thuật, nhà nghiên cứu cũng thường sẵn lòng hợp tác.
Lưu giữ ở nhiều nơi, có ghi chú rõ ràng ngày, người, nội dung, để người sau dùng được.
Khi không có học trò
Với một số loại hình, người đi trước lo lắng vì không có ai chịu học. Đây là nỗi lo thật của nhiều nghệ nhân.
Hãy mở lòng với những người học không theo khuôn mẫu: người lớn tuổi muốn học, người ngoài nghề yêu thích, người nước ngoài tò mò. Họ cũng có thể là người giữ lửa.
Dạy ở trường học, câu lạc bộ thiếu nhi giúp gieo hạt sớm. Không phải đứa trẻ nào cũng theo nghề, nhưng có em sẽ nhớ và quay lại.
Và kiên nhẫn. Nhiều loại hình từng tưởng không còn người theo, rồi một thế hệ trẻ bất ngờ tìm về.
Câu hỏi thường gặp
Có nên dạy miễn phí để có người kế nghiệp?
Tùy hoàn cảnh của mỗi người. Nhiều nghệ nhân dạy miễn phí hoặc thu rất ít cho người thật lòng học. Quan trọng là trò nghiêm túc và thầy vẫn giữ được sức khoẻ, đời sống.
Làm sao chọn học trò để truyền nghề sâu?
Thường người ta để ý sự kiên nhẫn, lòng yêu nghề và cách trò cư xử hơn là năng khiếu ban đầu. Thử thách bằng thời gian học nền dài là cách nhiều thầy dùng.
Có nên giữ lại vài bí quyết không truyền hết?
Đây là chuyện riêng của mỗi người. Tuy vậy, nhiều nghệ nhân lo rằng giữ lại quá nhiều thì bí quyết có thể mất cùng mình. Truyền cho người xứng đáng là cách giữ nghề.
Ghi hình bài giảng đăng lên mạng có làm mất giá trị không?
Có thể giúp nhiều người biết đến nghề hơn. Nhưng những phần tinh tế vẫn cần học trực tiếp, nên đăng mạng nên đi kèm lời mời đến học thật.
Thầy và trò bất đồng thì giải quyết thế nào?
Nói chuyện thẳng thắn, lắng nghe lý do của nhau. Thầy nên nhớ trò có quyền có cái riêng, trò nên nhớ thầy có kinh nghiệm nhiều năm; gặp nhau ở giữa thường là cách tốt.
