Tuổi nghề của người biểu diễn không kết thúc ở một mốc cố định, mà chuyển dần qua những vai khác nhau theo năm tháng. Người làm nghề khôn ngoan chuẩn bị trước cho điều đó: nhận dần những vai hợp tuổi, giữ cơ thể và giọng hát bền lâu, và xây dựng những kỹ năng mới như dạy học, đạo diễn, để mỗi chặng tuổi đều có một chỗ đứng riêng.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Sĩ. Ta hay nghe câu nghề này ăn tuổi trẻ. Câu đó đúng một phần, và sai nhiều phần. Tập này mở loạt bài cuối, về tuổi nghề và đời sống của người biểu diễn, bằng một câu hỏi ai rồi cũng phải nghĩ.
Mỗi loại hình một nhịp tuổi
Diễn viên múa, nghệ sĩ xiếc thường có tuổi biểu diễn đỉnh cao khá ngắn, vì cơ thể chịu áp lực rất lớn. Sau một độ tuổi, họ chuyển sang những vai ít đòi hỏi thể lực hơn hoặc sang dạy, biên đạo.
Ca sĩ có thể hát rất lâu nếu giữ giọng tốt, nhưng giọng thay đổi theo tuổi: có người trầm hơn, có người ít sáng hơn. Nhiều người chuyển sang dòng nhạc, lối hát hợp với chất giọng mới.
Diễn viên kịch, phim có lẽ có tuổi nghề dài nhất, vì sân khấu và màn ảnh luôn cần những vai ở mọi lứa tuổi. Nhiều người còn có những vai đáng nhớ nhất ở tuổi trung niên và về già.
Trong sân khấu truyền thống, có những kiểu vai dành cho người lớn tuổi như vai lão, vai mụ. Nhiều nghệ sĩ chuyển vai theo tuổi rất tự nhiên, và được khán giả trân trọng vì độ chín.
Chuyển sang vai hợp tuổi
Một trong những khó khăn tâm lý lớn là buông vai cũ. Người từng đóng vai chính trẻ trung giờ phải nhận vai cha mẹ, vai phụ. Nhiều người thấy như bị đẩy ra lề.
Nhưng vai hợp tuổi thường là vai có chiều sâu. Một người mẹ, một ông thầy, một người từng trải trong vở diễn thường mang câu chuyện lớn, đòi hỏi độ chín mà người trẻ khó có.
Chủ động chuyển vai trước khi bị buộc phải chuyển giúp bạn giữ thế chủ động. Đề nghị với đạo diễn, thử sức với những vai mới, cho khán giả thấy một bạn khác.
Với ca sĩ, chọn bài hợp với giọng hiện tại thay vì cố giữ những bài thời trẻ. Một giọng trầm ấm hát đúng bài vẫn làm người nghe rung động.
Giữ cơ thể và giọng bền lâu
Tuổi nghề dài hay ngắn phụ thuộc rất nhiều vào cách bạn giữ gìn từ khi còn trẻ. Người tập đúng kỹ thuật, nghỉ ngơi hợp lý, không lạm dụng giọng và cơ thể thường đi được lâu hơn.
Khi lớn tuổi, cơ thể cần khởi động lâu hơn, hồi phục chậm hơn. Điều chỉnh lịch tập và lịch diễn cho phù hợp, không cố như hồi hai mươi.
Khám sức khoẻ định kỳ, nhất là giọng, xương khớp, tim mạch. Phát hiện sớm giúp điều chỉnh kịp thời.
Duy trì vận động đều đặn, ăn uống điều độ, ngủ đủ. Những điều cơ bản này càng quan trọng khi tuổi càng cao.
Chuẩn bị chặng nghề tiếp theo
Đừng đợi đến khi không còn diễn được mới nghĩ đến bước tiếp. Từ khi còn đang ở đỉnh, hãy bắt đầu xây những kỹ năng mới.
Dạy học là con đường phổ biến: kinh nghiệm sân khấu nhiều năm là vốn quý cho học trò. Bắt đầu dạy từ sớm giúp bạn có thời gian học cách dạy.
Biên đạo, đạo diễn, dàn dựng, quản lý nghệ thuật, làm giám khảo, cố vấn chuyên môn là những con đường khác. Mỗi con đường cần thêm kỹ năng, nên học dần.
Ở tập sau mình sẽ nói kỹ hơn về chuyện chuyển hướng sau sân khấu.
Tâm lý khi không còn là tâm điểm
Nhiều nghệ sĩ kể rằng khó khăn lớn nhất khi lớn tuổi không phải là sức khoẻ, mà là cảm giác không còn được chú ý. Khán giả có thần tượng mới, đoàn có ngôi sao mới.
Hãy nuôi dưỡng giá trị bản thân không chỉ dựa trên sự chú ý của khán giả: gia đình, học trò, đóng góp cho nghề, những sở thích ngoài sân khấu.
Nhìn thế hệ sau như những người nối tiếp, không phải đối thủ. Nhiều nghệ sĩ lão thành tìm được niềm vui lớn khi thấy học trò mình toả sáng.
Nếu cảm giác hụt hẫng, buồn bã kéo dài, hãy chia sẻ với người thân và tìm sự hỗ trợ của chuyên gia tâm lý khi cần.
Giá trị của người làm nghề lâu năm
Người biểu diễn lâu năm mang trong mình kho kinh nghiệm mà không sách nào ghi lại: cách xử lý sự cố, cách giữ khán giả, cách làm một vai sống, những bài hát, làn điệu, lối diễn đã ít người biết.
Với sân khấu truyền thống, nhiều nghệ nhân lớn tuổi là người giữ những gì quý nhất. Họ không chỉ là nghệ sĩ mà là thư viện sống.
Đoàn nghệ thuật, trường học nên trân trọng và tạo điều kiện để những người này truyền lại.
Và với chính người làm nghề, hãy biết rằng tuổi tác không lấy đi giá trị của bạn, nó chỉ thay đổi cách bạn đóng góp.
Tiền bạc khi tuổi nghề chuyển chặng
Mỗi lần chuyển chặng tuổi nghề thường kéo theo thay đổi thu nhập. Vai phụ có khi thù lao thấp hơn vai chính, giảm show để giữ sức nghĩa là giảm tiền. Nhiều người hụt hẫng không vì mất vai mà vì mất nguồn thu quen thuộc.
Vì vậy chuyện để dành, chuyện bảo hiểm mà mình đã nói ở loạt bài thu nhập càng quan trọng khi nhìn về những chặng sau. Khoản dự phòng cho bạn thời gian để chuyển chặng một cách bình tĩnh.
Những kỹ năng như dạy học, dàn dựng nếu được xây từ sớm sẽ dần thay phần thu từ biểu diễn, thay vì phải bắt đầu từ con số không ở tuổi năm mươi.
Nói chuyện tiền với gia đình từ sớm cũng giúp cả nhà cùng chuẩn bị, không ai bất ngờ khi nhịp thu nhập thay đổi.
Câu hỏi thường gặp
Diễn viên múa thường giải nghệ ở độ tuổi nào?
Không có tuổi cố định, tùy loại hình, thể trạng và từng người. Nhiều người giảm dần vai diễn nặng và chuyển sang dạy, biên đạo, thay vì dừng hẳn một lần.
Ca sĩ lớn tuổi có nên hạ giọng bài hát?
Hạ giọng cho hợp với chất giọng hiện tại là việc bình thường và nhiều người làm. Hát thoải mái ở giọng phù hợp hay hơn cố hát giọng cũ mà căng.
Bắt đầu chuẩn bị cho chặng sau từ khi nào?
Càng sớm càng tốt, thường là khi bạn đang ở giai đoạn vững nhất. Lúc đó bạn có thời gian, có uy tín để thử những việc mới.
Nghệ sĩ lớn tuổi có còn được mời diễn không?
Có, nhất là những người giữ được chất lượng và uy tín. Nhiều vai, nhiều chương trình cần đúng những người từng trải.
Làm sao để không bị lạc hậu khi lớn tuổi?
Tiếp tục xem, nghe, học những gì mới, làm việc với người trẻ. Giữ cái gốc của mình nhưng mở lòng với cách làm mới.
