Phòng chấn thương cho diễn viên múa và nghệ sĩ xiếc dựa trên những việc tưởng nhỏ: khởi động kỹ, tăng cường độ từ từ, nghỉ đủ giữa các buổi tập, kiểm tra sân khấu và thiết bị, tập với người bảo hộ ở những động tác nguy hiểm, và dừng lại khi thấy đau bất thường để được khám. Rất nhiều chấn thương nặng bắt đầu từ một cơn đau nhỏ bị bỏ qua.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Sĩ. Với người múa và người làm xiếc, cơ thể vừa là công cụ vừa là sân khấu. Mình không phải bác sĩ hay huấn luyện viên, nên tập này chỉ nói những nguyên tắc chung mà người trong nghề vẫn nhắc nhau, còn mọi chẩn đoán và điều trị là việc của chuyên gia.
Khởi động và hạ nhiệt không bao giờ bỏ
Cơ lạnh dễ rách, khớp chưa trơn dễ trật. Khởi động làm tăng nhiệt độ cơ, tăng lưu lượng máu, chuẩn bị cho những động tác mạnh. Đây là bước người mới hay bỏ khi vội, và người lâu năm không bao giờ bỏ.
Khởi động nên đi từ nhẹ đến mạnh, từ toàn thân đến những vùng sắp chịu tải nhiều như cổ chân, đầu gối, hông, vai, cổ tay.
Hạ nhiệt sau buổi tập với những động tác chậm, giãn cơ nhẹ, giúp cơ thể hồi phục tốt hơn.
Khi diễn ở nơi lạnh, nơi chờ lâu giữa các tiết mục, hãy giữ ấm cơ thể và khởi động lại trước khi ra sân khấu.
Tăng tải từ từ, nghỉ đủ
Nhiều chấn thương xảy ra khi cường độ tập tăng đột ngột: chuẩn bị cho một chương trình lớn, tập dồn mỗi ngày nhiều giờ hơn hẳn bình thường. Cơ thể cần thời gian thích nghi.
Tăng dần thời lượng, độ khó, số lần lặp. Khi học một động tác mới khó, chia thành các bước nhỏ, tập từng phần.
Nghỉ ngơi là lúc cơ thể sửa chữa và mạnh lên. Lịch tập không có ngày nghỉ, ngủ thiếu, ăn thiếu là công thức cho chấn thương.
Chấn thương do lặp đi lặp lại, như đau gân, đau xương do quá tải, thường phát triển âm thầm. Chúng cần được chú ý sớm.
Sân khấu, sàn tập và thiết bị
Sàn quá cứng, quá trơn, không phẳng, có đinh vít nhô lên là những mối nguy cho người múa. Khi đến một sân khấu lạ, đi kiểm tra kỹ sàn trước khi tập.
Với xiếc, thiết bị là mạng sống: dây, móc, khung, đệm, lưới. Kiểm tra trước mỗi buổi tập và diễn, theo đúng quy trình của đoàn. Không dùng thiết bị khi có nghi ngờ.
Ánh sáng sân khấu có thể làm chói mắt, khó nhìn mép sân khấu. Tập với ánh sáng thật trước khi diễn chính thức.
Trang phục cũng cần kiểm tra: quá dài dễ vướng, giày không vừa dễ trẹo chân, phụ kiện có thể vướng vào thiết bị.
Người bảo hộ và tinh thần đồng đội
Trong xiếc và những động tác múa nhào lộn, nâng đỡ, người bảo hộ có vai trò quan trọng. Họ đứng sẵn để đỡ, hướng dẫn, can thiệp khi có sự cố.
Không tập một mình những động tác nguy hiểm. Luôn có người bảo hộ đủ kinh nghiệm khi học động tác mới hoặc tập trên cao.
Trong những tiết mục nhiều người, tin tưởng và giao tiếp rõ ràng giữa các thành viên là yếu tố an toàn. Thống nhất tín hiệu, tập đến khi ăn khớp.
Báo ngay khi mình không ổn: chóng mặt, mệt bất thường, đau. Một người không ổn trong tiết mục nhóm có thể làm cả nhóm gặp nguy.
Nghe cơn đau
Người múa và làm xiếc quen với đau nhức, đến mức dễ bỏ qua những cơn đau đáng lẽ phải chú ý. Văn hoá chịu đựng trong nghề có cái hay, nhưng cũng có cái nguy.
Đau nhức cơ sau buổi tập nặng, giảm dần sau một hai ngày, thường là bình thường. Đau nhói, đau ở khớp, sưng, bầm, đau tăng khi vận động, đau kéo dài, là dấu hiệu cần dừng lại và đi khám.
Không tự ý dùng thuốc giảm đau để tiếp tục tập hay diễn. Thuốc có thể che đi dấu hiệu, làm chấn thương nặng hơn.
Bác sĩ chuyên khoa và chuyên gia vật lý trị liệu, nhất là người có kinh nghiệm với vận động viên hay nghệ sĩ, sẽ giúp chẩn đoán và hướng dẫn phục hồi.
Phục hồi và quay lại sân khấu
Phục hồi sau chấn thương cần kiên nhẫn. Quay lại quá sớm là nguyên nhân phổ biến của chấn thương tái phát, có khi nặng hơn lần đầu.
Làm theo hướng dẫn của bác sĩ và chuyên gia vật lý trị liệu, quay lại tập từ từ, từ nhẹ đến nặng.
Thời gian nghỉ vì chấn thương có thể làm tinh thần sa sút, lo lắng mất vai, mất vị trí. Hãy nói chuyện với đoàn, với người thân, và nếu cần, với chuyên gia tâm lý.
Nhiều nghệ sĩ dùng thời gian phục hồi để học những thứ khác: lý thuyết, biên đạo, quan sát đồng nghiệp tập. Thời gian ấy không hoàn toàn mất đi.
Sức mạnh và sức bền: lớp áo giáp của cơ thể
Nhiều chấn thương ở người múa và làm xiếc không đến từ một cú ngã, mà từ việc cơ không đủ khoẻ để đỡ khớp trong những động tác lặp đi lặp lại. Cơ vùng thân người, hông, đùi, vai khoẻ giống như lớp áo giáp quanh các khớp.
Vì vậy nhiều đoàn và trường đưa các bài tập sức mạnh, sức bền vào lịch tập, bên cạnh tập kỹ thuật. Bài tập phải phù hợp với loại hình và được hướng dẫn bởi người có chuyên môn.
Thăng bằng cũng là một phần của phòng chấn thương. Tập đứng một chân, tập trên mặt phẳng không ổn định có hướng dẫn giúp cổ chân và đầu gối phản ứng tốt hơn khi tiếp đất lệch.
Một cơ thể khoẻ đều không chỉ ít chấn thương hơn, mà còn cho phép bạn học được những động tác khó hơn một cách an toàn.
Câu hỏi thường gặp
Ép dẻo có gây chấn thương không?
Ép dẻo quá mức, nhất là khi cơ chưa ấm hoặc dùng lực ép mạnh từ người khác, có thể gây tổn thương. Nên tập dẻo từ từ, có hướng dẫn và sau khi đã khởi động kỹ.
Có nên chườm đá khi bị trẹo chân?
Nhiều người dùng cách chườm lạnh trong những giờ đầu sau chấn thương nhẹ. Tuy vậy, với chấn thương đau nhiều, sưng to, hãy đi khám để được hướng dẫn đúng.
Diễn viên múa nữ có cần lưu ý gì riêng về sức khoẻ?
Cần ăn đủ năng lượng, chú ý sức khoẻ xương, và theo dõi những thay đổi bất thường của cơ thể. Ăn kiêng quá mức có thể ảnh hưởng nhiều mặt sức khoẻ, nên hỏi bác sĩ và chuyên gia dinh dưỡng.
Trẻ em học xiếc có an toàn không?
Có thể an toàn khi học ở nơi có huấn luyện viên được đào tạo, thiết bị đảm bảo, chương trình phù hợp lứa tuổi. Phụ huynh nên tìm hiểu kỹ và quan sát buổi tập.
Nghệ sĩ xiếc có nên mua bảo hiểm tai nạn không?
Với nghề có rủi ro cao, nhiều người chọn tìm hiểu bảo hiểm tai nạn. Hãy hỏi đoàn về chế độ hiện có và hỏi đơn vị bảo hiểm về điều kiện cụ thể.
