Quan họ là dân ca của vùng Kinh Bắc, hát theo lối đối đáp giữa bọn nam và bọn nữ của những làng đã kết nghĩa với nhau, và theo truyền thống thì hát mộc, không có nhạc đệm. Liền anh, liền chị không chỉ cần hát hay, mà còn phải giữ lề lối ứng xử tinh tế, vì chính cái lề lối ấy làm nên văn hoá quan họ chứ không riêng giai điệu.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Sĩ. Quan họ đã được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại. Tập này mình kể quan họ từ góc người hát: hát đối là gì, hát mộc khó ra sao, và người trẻ học quan họ hôm nay thế nào.
Liền anh liền chị là ai?
Liền anh là những người nam hát quan họ, liền chị là những người nữ. Họ hát theo bọn, mỗi bọn thường có vài người, hát thành cặp giọng chính và giọng phụ.
Theo truyền thống, các làng quan họ kết nghĩa với nhau, gọi là kết chạ. Bọn nam làng này hát đối với bọn nữ làng kia, và ngược lại. Không có chuyện nam nữ cùng làng hát đối với nhau theo lối này.
Quan hệ giữa liền anh liền chị là quan hệ bạn quan họ, rất trọng tình nghĩa và lễ nghi. Những câu hát giao duyên mang tình cảm nhưng được giữ trong khuôn phép.
Trang phục quen thuộc của liền anh là áo the, khăn xếp, ô; của liền chị là áo mớ ba mớ bảy, nón quai thao, khăn mỏ quạ. Hình ảnh đó đã trở thành biểu tượng của quan họ.
Hát đối đáp như thế nào?
Trong một canh hát, bọn nữ hát một bài, bọn nam phải đáp lại bằng một bài khác có giai điệu tương ứng, gọi là đối giọng. Cái khó là phải thuộc rất nhiều bài để có cái mà đối.
Lời đáp cũng phải hợp ý với lời hỏi. Một bên hát mời, bên kia hát cảm ơn. Một bên hát nhớ, bên kia hát thương. Canh hát vì thế như một cuộc trò chuyện bằng âm nhạc.
Ngoài hát đối, quan họ còn có những lối như hát canh trong nhà, hát hội ngoài trời, hát trên thuyền, mỗi lối có không khí riêng.
Người hát giỏi không chỉ thuộc bài mà còn nhanh trí chọn bài đối sao cho khéo, cho đúng không khí. Đó là cái tài được người trong nghề nể.
Hát mộc và kỹ thuật vang rền nền nảy
Quan họ truyền thống hát không có nhạc đệm. Giọng hát phải tự đứng được, tự tạo được nhịp, tự giữ được cao độ. Hai người hát chính và phụ phải ăn khớp tuyệt đối.
Người trong nghề hay nhắc đến những yêu cầu như vang, rền, nền, nảy. Vang là giọng âm vang, rền là ngân dài đều, nền là chắc, nảy là những chỗ nhấn nảy hạt. Đây là những phẩm chất cần luyện nhiều năm.
Quan họ có nhiều tiếng đệm, tiếng nảy hạt, những âm như i hi, ư hư xen giữa lời. Học những âm này cho đúng là học cái chất của quan họ.
Ngày nay quan họ cũng được biểu diễn với nhạc đệm trên sân khấu. Đó là một lối khác, gọi là quan họ mới hoặc quan họ sân khấu. Người yêu quan họ cổ vẫn quý nhất lối hát mộc.
Lề lối: cái làm nên văn hoá quan họ
Quan họ không chỉ là hát. Nó đi kèm một hệ thống ứng xử: cách mời trầu, cách chào hỏi, cách tiễn bạn. Những câu hát mời trầu, mời nước, hát tiễn đều là một phần của canh hát.
Lời nói của người quan họ cũng có cách riêng, nhã nhặn, khiêm nhường. Người ta hay nói người quan họ phải biết chơi, nghĩa là biết cư xử cho đẹp với bạn.
Lề lối này dạy người hát tôn trọng người đối diện, nghe trước rồi mới đáp, và giữ tình nghĩa lâu dài. Đây cũng là bài học tốt cho bất cứ người biểu diễn nào.
Khi học quan họ, người học thường được dạy cả lề lối song song với bài hát. Thầy quan họ coi trọng điều này không kém giọng hát.
Người trẻ học quan họ hôm nay
Ở Bắc Ninh, Bắc Giang và nhiều nơi khác, các câu lạc bộ quan họ, các lớp dạy quan họ trong trường học vẫn hoạt động. Nhiều làng quan họ cổ vẫn giữ sinh hoạt vào dịp lễ hội.
Người trẻ học quan họ thường bắt đầu với vài bài quen, học cùng một người bạn để tập hát giọng chính, giọng phụ. Hát đôi là cái khó và cái hay của quan họ.
Để học sâu, hãy tìm đến nghệ nhân ở các làng quan họ. Họ giữ những bài cổ, những lối hát mà sân khấu ít khi biểu diễn.
Học quan họ cũng là học tiếng Việt cổ, học những từ ngữ, hình ảnh của văn hoá Kinh Bắc. Hỏi nghĩa từng chữ giúp bạn hát có hồn hơn.
Đưa quan họ lên sân khấu biểu diễn
Với người theo nghề biểu diễn, quan họ có mặt ở nhiều sân khấu: chương trình văn hoá, lễ hội, sự kiện giới thiệu văn hoá Việt. Ở đó thường là quan họ có dàn dựng, nhạc đệm, trang phục chỉn chu.
Khi biểu diễn cho khán giả không quen, một lời giới thiệu ngắn về lối hát đối, về liền anh liền chị giúp họ thưởng thức trọn hơn.
Dù trên sân khấu lớn, người hát vẫn nên giữ tinh thần nhã nhặn, giữ ánh mắt đối đáp giữa liền anh liền chị. Khán giả cảm được sự giao duyên ấy hơn là chỉ nghe giọng.
Và đừng quên những làng quan họ, nơi gốc của tất cả. Thỉnh thoảng trở về đó, ngồi trong một canh hát cổ, là cách người biểu diễn giữ được chất thật.
Câu hỏi thường gặp
Quan họ có bao nhiêu bài?
Quan họ có một kho bài rất lớn, các nhà nghiên cứu đã sưu tầm được hàng trăm bài với nhiều giọng khác nhau. Con số cụ thể tùy cách thống kê của từng công trình.
Hát quan họ có cần nhạc đệm không?
Quan họ cổ truyền hát mộc, không có nhạc đệm. Quan họ trên sân khấu hiện đại thường có nhạc đệm, nhưng đó là một lối biểu diễn khác.
Người không phải gốc Kinh Bắc có học quan họ được không?
Được. Nhiều người ở nơi khác vẫn học và hát quan họ hay. Bạn cần chú ý phát âm và học kỹ lề lối với thầy.
Vì sao quan họ thường hát đôi?
Hát đôi với giọng chính và giọng phụ là đặc điểm của quan họ, tạo nên âm thanh dày và đẹp khi hai giọng hoà quyện. Nó cũng thể hiện tinh thần cùng nhau của bọn quan họ.
Hội Lim có liên quan gì đến quan họ?
Hội Lim ở Bắc Ninh là một trong những lễ hội gắn liền với quan họ, nơi các bọn quan họ hát canh, hát trên thuyền, hát giao duyên. Đây là dịp nhiều người tìm về để nghe quan họ trong không gian lễ hội.
