Người lớn học nhạc cụ dân tộc nên chọn cây đàn mà mình thật sự thích nghe, vì đó là động lực để tập được lâu. Sáo trúc rẻ, gọn, dễ mang theo nhưng ra được tiếng sạch lúc đầu khá khó, còn đàn tranh dễ ra tiếng hơn nhưng cần nhiều thời gian cho kỹ thuật nhấn nhá của tay trái. Với cả hai, tập ngắn mỗi ngày và có thầy sửa tư thế từ sớm là chìa khoá.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Sĩ. Tập này dành cho những người đã đi làm, đã có gia đình, một hôm nghe tiếng đàn tranh trong quán cà phê hay tiếng sáo trên sân khấu mà thấy muốn tự mình chơi. Mình nói thật cả cái khó lẫn cái vui.
Chọn cây đàn: bắt đầu từ cái tai
Câu hỏi đầu tiên không phải cây nào dễ, mà cây nào bạn muốn nghe mỗi ngày. Bạn sẽ phải nghe chính mình tập hàng trăm giờ, nếu không yêu tiếng của nó, bạn sẽ bỏ.
Đàn tranh có tiếng trong, ngân, gợi cảm giác thanh nhã. Sáo trúc có tiếng vi vu, gần với gió, với đồng quê. Đàn nguyệt, đàn nhị, đàn bầu mỗi cây một màu khác. Hãy nghe thật nhiều trước khi chọn.
Cân nhắc thêm hoàn cảnh. Đàn tranh khá dài, cần chỗ đặt cố định trong nhà. Sáo thì bỏ túi mang đi đâu cũng được, nhưng tiếng sáo khá vang, cần chỗ tập không làm phiền người khác.
Ngân sách cũng là một yếu tố. Một cây sáo trúc tập luyện thường không đắt, còn đàn tranh tốt thì cần đầu tư nhiều hơn. Người mới không cần mua cây quá đắt, nhưng cũng tránh cây quá kém làm mình nản vì tiếng xấu.
Cái khó ban đầu của sáo trúc
Với sáo trúc, cái khó đầu tiên là ra tiếng. Nhiều người thổi cả tuần chỉ ra tiếng gió. Lý do là góc thổi, khẩu hình môi và luồng hơi phải phối hợp rất chính xác. Đừng nản, gần như ai cũng qua giai đoạn này.
Cách tập là đứng trước gương, thổi nhẹ, thay đổi góc nghiêng của sáo từng chút cho đến khi nghe tiếng. Đừng thổi quá mạnh, càng mạnh càng dễ ra tiếng gió.
Khi đã ra tiếng, khó khăn tiếp theo là bịt kín lỗ. Ngón tay phải đặt bằng phần thịt, phủ kín lỗ, nếu hở một chút là tiếng bị rè hoặc sai cao độ.
Rồi đến hơi thở. Sáo cần hơi đều và có kiểm soát, giống như ca sĩ. Những bài tập hơi thở mình kể ở loạt luyện tập dùng được hoàn toàn cho người thổi sáo.
Cái khó ban đầu của đàn tranh
Đàn tranh dễ ra tiếng hơn: gảy dây là có âm. Người chơi đeo móng gảy ở các ngón tay phải, gảy dây ở phía bên phải của những con nhạn, tức những con ngựa đỡ dây.
Đàn tranh truyền thống có mười sáu dây, ngày nay có nhiều loại nhiều dây hơn. Dây được lên theo một thang âm, mỗi dây một nốt cố định, nên ban đầu bạn sẽ chơi được giai điệu đơn giản khá nhanh.
Cái khó thật nằm ở tay trái. Tay trái nhấn dây ở phía bên kia nhạn để làm âm cao lên, tạo ra những tiếng luyến, láy, rung, vỗ đặc trưng của nhạc Việt. Đây là phần làm nên chất dân tộc, và cần nhiều thời gian.
Ngoài ra là lên dây. Đàn tranh nhiều dây, phải lên dây đúng trước mỗi buổi tập. Một máy lên dây nhỏ giúp rất nhiều cho người mới.
Lịch tập cho người đi làm
Người đi làm không có nhiều thời gian, và cũng không cần nhiều. Hai mươi đến ba mươi phút mỗi ngày, đều đặn, tốt hơn nhiều so với hai tiếng vào cuối tuần.
Chia buổi tập thành ba phần: vài phút khởi động tay hoặc hơi thở, phần kỹ thuật như gam, ngón, nhấn, và phần chơi bài. Kết thúc bằng một bài mình thích để giữ niềm vui.
Gắn việc tập với một thói quen có sẵn, ví dụ ngay sau bữa tối hay trước khi đi ngủ. Để đàn ở chỗ dễ thấy, không cất trong hộp kín, để mỗi lần đi qua lại muốn chơi vài phút.
Đặt mục tiêu nhỏ: một tháng chơi trọn một bài dân ca đơn giản. Đạt được mục tiêu nhỏ giữ động lực tốt hơn mơ chơi được bài khó sau một năm.
Có thầy sửa tư thế từ sớm
Người lớn học nhạc cụ hay tự học qua video. Học qua video được nhiều thứ, nhưng tư thế sai thì video không chỉ ra. Ngồi sai, cầm sáo sai, gồng cổ tay, lâu ngày dẫn đến đau và khó tiến bộ.
Dù tự học là chính, hãy tìm thầy học vài buổi đầu để được sửa tư thế, sau đó vài tháng một lần học lại để kiểm tra.
Lớp nhóm ở nhà văn hoá, câu lạc bộ là lựa chọn tốt cho người lớn: chi phí vừa phải, có bạn cùng học, có động lực.
Và đừng ngại khi học cùng các em nhỏ. Người lớn học chậm hơn trẻ ở một số kỹ năng, nhưng nhanh hơn ở chỗ hiểu bài và kỷ luật.
Chơi nhạc dân tộc như một niềm vui lâu dài
Không phải ai học nhạc cụ cũng để biểu diễn. Với nhiều người lớn, cây đàn là chỗ nghỉ sau ngày làm việc, là cách kết nối với văn hoá mình lớn lên.
Khi đã chơi được vài bài, hãy tìm dịp chơi cho người khác nghe: trong gia đình, trong câu lạc bộ, trong các buổi giao lưu. Chơi cho người khác nghe làm việc tập có ý nghĩa hơn.
Một số người lớn sau vài năm học đã tham gia các nhóm nhạc dân tộc nghiệp dư, biểu diễn ở sự kiện cộng đồng. Đó là một niềm vui lớn.
Và đôi khi, chính người lớn học nhạc dân tộc lại là người truyền cảm hứng cho con cháu trong nhà.
Câu hỏi thường gặp
Học sáo trúc bao lâu thì thổi được một bài?
Nhiều người mới thổi được một bài đơn giản sau vài tuần đến vài tháng tập đều. Thời gian khác nhau nhiều tùy việc bạn vượt qua giai đoạn ra tiếng nhanh hay chậm.
Đàn tranh mười sáu dây và nhiều dây khác gì nhau?
Đàn tranh truyền thống có mười sáu dây, các loại nhiều dây hơn có âm vực rộng hơn, chơi được nhiều bài hơn. Người mới có thể bắt đầu với loại nào thầy khuyên, vì kỹ thuật cơ bản giống nhau.
Người lớn tay cứng có học đàn được không?
Được. Tay sẽ mềm dần qua luyện tập, chỉ cần khởi động kỹ và không cố quá sức. Nếu có vấn đề về khớp, hãy hỏi bác sĩ trước.
Có nên học cùng lúc hai nhạc cụ dân tộc?
Người mới nên học một cây trước cho vững. Khi đã có nền, học cây thứ hai sẽ nhanh hơn nhiều vì tai và nhạc cảm đã tốt hơn.
Tự học qua mạng có được không?
Được một phần, nhất là bài và giai điệu. Nhưng nên có vài buổi với thầy để sửa tư thế và kỹ thuật, tránh thói quen sai khó bỏ.
