Đàn bầu chỉ có một dây mà chơi được cả bài nhạc là nhờ bồi âm: người chơi chạm nhẹ cạnh bàn tay vào những điểm chia đều trên dây đúng lúc gảy, để dây rung ra những âm cao khác nhau. Thêm vào đó, cái cần đàn mềm được uốn qua lại làm âm thanh luyến lên xuống liên tục, khiến tiếng đàn rất gần với giọng người hát tiếng Việt.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Sĩ. Mình mở loạt bài nhạc dân tộc bằng cây đàn mà nhiều người nước ngoài nghe một lần là nhớ. Tập này mình kể cây đàn ấy từ phía người ngồi chơi nó.
Cấu tạo một cây đàn bầu
Đàn bầu còn được gọi là đàn độc huyền, tức đàn một dây. Thân đàn là một hộp cộng hưởng dài bằng gỗ. Ở một đầu, một cái cần mềm cắm thẳng đứng, dây đàn căng từ đầu kia của thân đến cần đàn.
Tên gọi đàn bầu được cho là gắn với quả bầu khô, vì ở chỗ cần đàn thường gắn một bầu cộng hưởng, ngày xưa làm bằng vỏ bầu, ngày nay nhiều khi làm bằng gỗ hay vật liệu khác mà vẫn giữ dáng cũ.
Người chơi gảy dây bằng một que nhỏ cầm ở tay phải, đồng thời dùng cạnh bàn tay phải chạm nhẹ vào dây. Tay trái cầm cần đàn để uốn.
Ngày nay có nhiều cây đàn bầu được gắn bộ thu âm để cắm vào loa, vì âm thanh mộc của đàn khá nhỏ. Người chơi sân khấu lớn thường dùng loại này.
Bồi âm: phép màu từ một sợi dây
Khi bạn gảy một sợi dây căng, nó rung cả chiều dài và cho ra một âm gọi là âm cơ bản. Nhưng nếu bạn chạm nhẹ vào đúng điểm giữa dây ngay lúc gảy, dây sẽ rung thành hai nửa và cho ra một âm cao hơn. Chạm ở điểm một phần ba, một phần tư, lại cho ra những âm cao hơn nữa.
Những âm đó gọi là bồi âm. Đàn bầu dùng chính các bồi âm này làm những nốt nhạc. Người chơi phải biết chính xác các điểm chạm trên dây, và thường thân đàn có đánh dấu để làm mốc.
Tiếng bồi âm trong, mảnh, ngân dài, có cái gì đó mơ hồ như tiếng người hát từ xa. Đây là cái chất khiến nhiều người nghe thấy da diết.
Kỹ thuật này đòi hỏi tay phải phối hợp rất chính xác: chạm quá mạnh thì tắt tiếng, chạm quá nhẹ hay sai thời điểm thì không ra bồi âm. Người mới thường mất nhiều tuần chỉ để ra được tiếng cho sạch.
Cần đàn: làm cho tiếng đàn biết hát
Nếu chỉ có bồi âm, đàn bầu sẽ đẹp nhưng tĩnh. Cái làm nó sống là cần đàn. Khi tay trái đẩy cần về một phía, dây căng hơn và âm cao lên. Kéo về phía kia, dây chùng và âm thấp xuống.
Uốn cần liên tục trong lúc âm đang ngân tạo ra những đường luyến, láy, rung, trượt từ nốt này sang nốt khác. Tiếng Việt có thanh điệu, giọng nói lên xuống như hát, và đàn bầu với cái cần mềm bắt chước được điều đó rất tài tình.
Nhiều người chơi kể rằng khi chơi một bài dân ca, họ nghĩ đến lời hát và để cần đàn uốn theo dấu của từng chữ. Người nghe quen có khi như nghe ra được lời.
Uốn cần cũng là chỗ dễ lạm dụng. Uốn quá nhiều, quá rộng thì tiếng đàn chao đảo, mất cao độ. Người chơi giỏi biết uốn vừa đủ, đúng chỗ, như ca sĩ biết luyến đúng chữ.
Người học đàn bầu cần rèn gì?
Phần nền đầu tiên là ra tiếng sạch: phối hợp que gảy và cạnh bàn tay để bồi âm vang rõ. Phần này phải tập chậm, tập từng điểm, nghe kỹ từng tiếng.
Phần thứ hai là cao độ. Vì không có phím cố định như đàn ghi-ta, người chơi đàn bầu phải có tai nghe tốt để biết mình đang đúng hay lệch, nhất là khi uốn cần. Tập với một nhạc cụ có cao độ chuẩn bên cạnh giúp rèn tai.
Phần thứ ba là phong cách. Đàn bầu có thể chơi dân ca, nhạc cổ, cả những bài hiện đại. Mỗi loại cần cách luyến láy khác nhau. Người học nên nghe nhiều và học với thầy để nắm cái chất của từng loại.
Ngoài ra là tư thế: ngồi vững, vai thả lỏng, cổ tay không gồng. Tập lâu với tư thế sai dễ đau vai và cổ tay.
Đàn bầu trên sân khấu hôm nay
Đàn bầu xuất hiện trong nhiều dàn nhạc dân tộc, trong các chương trình giới thiệu văn hoá Việt cho khách nước ngoài, và cả trong một số bản phối nhạc hiện đại. Tiếng đàn có sức gợi nên thường được dùng ở những đoạn sâu lắng.
Người chơi đàn bầu chuyên nghiệp thường đi diễn độc tấu, hoà tấu, đệm cho ca sĩ dân ca. Một số người kết hợp đàn bầu với nhạc điện tử, nhạc nhẹ, tạo ra những màu âm mới.
Khi biểu diễn, phần âm thanh rất quan trọng, vì tiếng đàn tinh tế dễ bị lấn. Người chơi nên làm việc kỹ với người chỉnh âm, nhất là ở sân khấu ngoài trời.
Với người muốn theo nghề, đàn bầu là cây đàn nhỏ gọn, mang đi diễn dễ, và có bản sắc rất rõ. Đó là một lợi thế đáng kể.
Chọn và giữ một cây đàn bầu
Người mới thường hỏi nên mua đàn thế nào. Điều quan trọng nhất là dây đàn căng ổn định, cần đàn chắc chắn mà vẫn đủ mềm để uốn, và hộp đàn cho tiếng vang đều. Tốt nhất là nhờ thầy hoặc người chơi lâu năm đi chọn cùng, gảy thử vài điểm bồi âm trước khi mua.
Dây đàn bầu chịu lực căng khá lớn. Khi không chơi lâu ngày, nhiều người nới dây một chút để cần đàn không bị cong vĩnh viễn. Hỏi người bán hoặc thầy về cách làm này cho đúng với cây đàn của mình.
Đàn làm bằng gỗ nên sợ ẩm và sợ nắng gắt. Ở những vùng mùa nồm ẩm, hãy cất đàn trong hộp, nơi khô thoáng, và lau đàn sau khi chơi.
Một cây đàn được chăm kỹ có thể theo người chơi rất nhiều năm, và tiếng đàn thường còn đằm hơn khi gỗ đã quen rung.
Câu hỏi thường gặp
Đàn bầu có khó học hơn đàn ghi-ta không?
Khó theo một cách khác. Ra được tiếng bồi âm sạch và giữ đúng cao độ khi uốn cần đòi hỏi nhiều thời gian và tai nghe tốt, trong khi ghi-ta có phím cố định giúp người mới dễ bắt đầu hơn.
Đàn bầu có mấy dây?
Đàn bầu có một dây, nên còn gọi là đàn độc huyền. Toàn bộ các nốt được tạo ra từ bồi âm và việc uốn cần đàn.
Trẻ em học đàn bầu từ mấy tuổi là hợp?
Nhiều nơi nhận trẻ từ tuổi tiểu học, khi tay đã đủ khéo để phối hợp que gảy và cạnh bàn tay. Quan trọng là có thầy hướng dẫn tư thế đúng từ đầu.
Vì sao tiếng đàn bầu nghe buồn?
Âm bồi trong và mảnh, cộng với những đường luyến láy trượt nhẹ, gợi cảm giác da diết. Tuy vậy đàn bầu vẫn chơi được những bài vui, tùy cách xử lý của người chơi.
Có cần mua đàn bầu điện để học không?
Không cần lúc mới học, đàn mộc là đủ để tập. Đàn có bộ thu âm cần khi bạn biểu diễn ở không gian lớn cần khuếch đại.
