Người trẻ theo sân khấu truyền thống hôm nay gặp những cái khó thật: khán giả ít hơn xưa, thu nhập không ổn định, con đường học dài và đòi kiên nhẫn. Nhưng cũng có những cơ hội thật: người giỏi nghề ngày càng hiếm nên càng quý, khán giả trẻ đang tò mò với cái riêng của văn hoá Việt, và mạng xã hội mở ra những sân khấu mà thế hệ trước không có.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Sĩ. Tập này khép lại loạt bài về cải lương, chèo, tuồng bằng một câu hỏi rất đời: nếu mình hai mươi tuổi và mê sân khấu truyền thống, có nên theo không, và theo thì đi thế nào.
Những cái khó nói thẳng
Cái khó đầu tiên là khán giả. Không còn cảnh rạp hát đông nghịt mỗi tối như các thế hệ trước kể lại. Nhiều đêm diễn khán giả chủ yếu là người lớn tuổi. Người trẻ đứng trên sân khấu đôi khi thấy cô đơn.
Cái khó thứ hai là tiền. Thu nhập từ biểu diễn sân khấu truyền thống thường không cao và không đều. Nhiều người phải làm thêm việc khác: dạy, hát sự kiện, làm nghề ngoài.
Cái khó thứ ba là thời gian học. Để thành nghề cần nhiều năm luyện bài bản, giọng, động tác. Trong lúc đó bạn bè cùng tuổi có thể đã ổn định công việc khác.
Cái khó thứ tư là ánh nhìn. Có người sẽ hỏi bạn sao không theo nghề gì hiện đại hơn. Bạn cần đủ vững để trả lời, trước hết là trả lời chính mình.
Những cơ hội ít ai nói
Vì ít người theo, người giỏi thật sự trở nên hiếm. Một bạn trẻ hát chèo chuẩn, diễn tuồng vững, ca vọng cổ mùi sẽ được nhiều nơi tìm đến: đoàn nghệ thuật, chương trình văn hoá, sự kiện, lễ hội, các dự án giới thiệu văn hoá Việt.
Khán giả trẻ đang tìm về những gì mang bản sắc. Những tiết mục kết hợp khéo giữa truyền thống và cách dàn dựng mới, những đoạn ngắn trên mạng xã hội, đã cho thấy người trẻ không quay lưng, chỉ là chưa có dịp gặp.
Du lịch văn hoá cũng là một cửa. Khách trong nước và nước ngoài muốn xem thứ không nơi nào có. Những buổi diễn ngắn, có giới thiệu, ở không gian gần gũi đang có nhu cầu.
Và giáo dục: trường học, câu lạc bộ, trung tâm văn hoá cần người dạy có tay nghề. Người trẻ biết nghề vừa diễn vừa dạy được.
Đưa sân khấu truyền thống lên mạng xã hội
Mạng xã hội là sân khấu mới mà người trẻ có lợi thế. Một đoạn ca vọng cổ ngắn, một đoạn quay cảnh vẽ mặt tuồng, một tiết mục chèo có lời giải thích có thể đến với rất nhiều người chưa từng bước vào rạp.
Nhưng cần cân nhắc. Cắt quá ngắn, chỉ chọn phần giật gân, có thể làm méo cái tinh thần của loại hình. Cách tốt là vừa có những đoạn ngắn thu hút, vừa có những nội dung giải thích sâu hơn cho người muốn tìm hiểu.
Tôn trọng thầy và đoàn khi đăng. Hỏi ý trước khi đăng những gì thuộc về đoàn, về vở diễn chung.
Và đừng để số lượt xem quyết định giá trị của bạn. Có những tiết mục rất hay nhưng ít người xem trên mạng. Đó không phải thước đo duy nhất.
Giữ gốc và làm mới
Người trẻ hay bị kẹp giữa hai đòi hỏi: giữ đúng truyền thống và làm mới cho hợp thời. Người làm nghề lâu năm thường khuyên: học gốc thật chắc trước. Chỉ khi hiểu sâu cái gốc, bạn mới biết chỗ nào làm mới được mà không mất hồn.
Làm mới có thể là đề tài mới, cách dàn dựng mới, kết hợp với âm nhạc hay hình thức nghệ thuật khác. Có những thử nghiệm thành công, có những thử nghiệm gây tranh cãi. Đó là chuyện bình thường của mọi loại hình đang sống.
Lắng nghe những người đi trước, kể cả khi họ phản đối cái mới. Lời phản đối thường chứa những điều đáng giữ.
Một loại hình chỉ chết khi không còn ai diễn, không còn ai xem. Người trẻ chịu theo nghề chính là cách giữ nó sống.
Đi con đường này thế nào cho bền?
Chọn thầy giỏi và học thật bài bản. Thay vì học nhiều thứ một lúc, hãy theo một loại hình đến mức vững tay.
Có kế hoạch về tiền ngay từ đầu. Kết hợp diễn với dạy, với hát sự kiện, với những việc khác dùng được kỹ năng của mình. Đừng để áp lực tiền bạc đẩy bạn ra khỏi nghề sau vài năm.
Tìm cộng đồng. Bạn cùng tuổi cùng theo nghề, các câu lạc bộ, các nhóm thanh niên yêu sân khấu truyền thống. Đi cùng nhau đỡ cô đơn hơn nhiều.
Và giữ niềm vui. Nhiều người theo nghề này vì một khoảnh khắc nào đó thấy rung động. Hãy nhớ khoảnh khắc ấy trong những ngày khó.
Một ngày của bạn trẻ trong đoàn sân khấu truyền thống
Để bạn hình dung, mình kể một ngày khá điển hình của một bạn trẻ trong đoàn. Buổi sáng tập giọng, tập động tác cùng các anh chị, có hôm tập vở mới. Buổi trưa nghỉ ngắn, có khi đi dạy thêm một lớp năng khiếu cho thiếu nhi.
Buổi chiều nếu có lịch diễn thì chuẩn bị trang phục, đạo cụ, có mặt sớm để hoá trang. Ở những vở có vẽ mặt hay trang phục phức tạp, phần chuẩn bị có thể mất cả tiếng đồng hồ.
Buổi tối diễn, có khi là vai chính, nhiều khi là vai phụ, vai quần chúng. Sau buổi diễn, dọn dẹp, nghe nhận xét, về nhà khá khuya.
Không phải ngày nào cũng có diễn, và cũng có những tuần rất vắng. Những ngày vắng ấy là lúc bạn tự học thêm bài bản, xem lại bản ghi của các thế hệ trước, hoặc làm những việc khác để có thu nhập.
Câu hỏi thường gặp
Học sân khấu truyền thống có cơ hội đi nước ngoài không?
Có những dịp giao lưu văn hoá, biểu diễn ở nước ngoài, nhưng không phải thường xuyên và phụ thuộc vào đoàn, chương trình. Đừng chọn nghề chỉ vì điều này.
Có nên học cả cải lương, chèo, tuồng cùng lúc?
Người mới nên chọn một loại hình chính để học vững. Khi đã có nền, việc tìm hiểu thêm loại hình khác sẽ giúp bạn rộng hơn mà không bị rối.
Người trẻ có được thầy truyền thống đón nhận không?
Phần lớn thầy rất mừng khi có người trẻ chịu học. Điều thầy cần thấy là sự nghiêm túc, kiên nhẫn và tôn trọng nghề.
Làm sao để bạn bè đồng trang lứa hiểu nghề mình theo?
Mời họ đến xem một buổi diễn, giải thích ngắn gọn những gì họ sẽ xem. Nhiều người trẻ thay đổi cách nhìn sau một lần xem trực tiếp.
Sân khấu truyền thống có bị mất đi không?
Nhiều loại hình đang gặp khó, nhưng vẫn có người theo, người dạy, người xem. Tương lai của chúng phụ thuộc rất nhiều vào việc thế hệ trẻ có tiếp tục học và diễn hay không.
