Người mới học hát cải lương nên bắt đầu bằng việc nghe thật nhiều, rồi học nhịp và cách nghe song lang, học vài điệu lý ngắn trước khi vào vọng cổ, và tìm một người thầy hoặc một câu lạc bộ đờn ca để có người đờn cho mình ca. Chữ phải rõ dấu trước, rồi mới đến luyến láy cho mùi.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Sĩ. Tập trước mình kể cải lương ra đời thế nào. Tập này dành cho những ai muốn tự mình ca được một câu, dù là để lên sân khấu hay để ca cho ông bà nghe trong ngày giỗ.
Nghe trước khi ca
Cải lương là loại hình học bằng tai rất nhiều. Trước khi ca, hãy nghe thật nhiều bài, nhiều giọng, cả giọng nam lẫn giọng nữ, cả bản thu cũ lẫn mới. Nghe đến mức bạn có thể ngân nga theo giai điệu mà không cần nhìn lời.
Khi nghe, hãy để ý những chỗ người ca lấy hơi, những chữ được kéo dài, cách họ xuống xề. Bạn sẽ bắt đầu nhận ra cấu trúc lặp lại của câu vọng cổ và những điệu lý quen.
Nghe cả phần đờn. Tiếng đàn kìm, đàn tranh, ghi-ta phím lõm dạo đầu, đệm theo, nối câu. Người ca cải lương giỏi luôn nghe đờn, vì đờn và ca đối đáp với nhau.
Nếu có điều kiện, hãy đi xem các buổi đờn ca ở câu lạc bộ địa phương. Không khí ở đó dạy bạn nhiều hơn mọi bản thu.
Học nhịp và song lang
Phần khó nhất với người mới thường không phải là giọng mà là nhịp. Cải lương có nhiều chỗ luyến láy co giãn tự do, nhưng câu ca phải về đúng nhịp chính, nơi song lang gõ.
Một cách tập là vừa nghe bản thu vừa gõ nhịp nhẹ bằng tay hay chân theo tiếng song lang. Lúc đầu bạn sẽ thấy khó nghe ra, nhưng sau vài tuần tai sẽ quen.
Khi học một câu, hãy học nó theo từng đoạn nhịp. Biết chữ nào rơi vào nhịp chính giúp bạn không bị lạc giữa câu dài.
Người thầy thường gõ nhịp hoặc vỗ tay để trò ca theo. Đừng ngại hỏi lại khi chưa hiểu mình đang ở nhịp nào. Ca đúng nhịp là điều kiện để được ngồi ca cùng dàn đờn.
Từ điệu lý ngắn đến câu vọng cổ
Nhiều thầy cho người mới học vài điệu lý ngắn trước. Điệu lý thường ngắn, giai điệu dễ nhớ, giúp bạn làm quen với cách luyến và cách đi cùng tiếng đờn mà không bị quá tải.
Khi đã quen, bạn chuyển sang vọng cổ, học từng câu một. Câu một vững rồi mới sang câu hai. Một bài vọng cổ thường có sáu câu, nhưng người mới hay chỉ học vài câu đầu trước để ca trong sinh hoạt.
Học luôn phần nói lối và câu xuống xề đi kèm, vì trong thực tế ít khi người ta ca vọng cổ mà không có phần dẫn vào.
Đừng vội học những bài khó, giọng cao, nhiều chữ luyến phức tạp. Ca một bài đơn giản cho tròn, cho đúng nhịp, nghe vẫn hay hơn ca một bài khó mà vấp.
Chữ rõ dấu trước, mùi sau
Tiếng Việt có sáu thanh, và cải lương luyến láy rất nhiều. Lỗi thường gặp của người mới là luyến theo giai điệu mà làm sai dấu của chữ, nghe như một chữ khác. Ví dụ một chữ mang dấu hỏi, khi luyến không khéo nghe thành dấu ngã hay dấu nặng.
Cách sửa là đọc lời trước như đọc thơ, rõ từng chữ, đúng từng dấu. Sau đó mới ca chậm, để ý luyến sao cho chữ vẫn giữ được dấu.
Cái mùi của cải lương, tức sự ngọt ngào, da diết, đến từ cách nhấn nhá, cách đưa hơi, cách ngắt. Phần này học được qua nghe và qua thầy sửa, và cần thời gian. Đừng cố tạo mùi bằng cách luyến thật nhiều khi chữ còn chưa rõ.
Người miền Bắc, miền Trung học cải lương thường được thầy sửa thêm về cách phát âm cho gần giọng Nam Bộ, vì chất giọng là một phần của cái mùi.
Tìm thầy, tìm câu lạc bộ
Cải lương là nghệ thuật ca cùng đờn, nên rất khó tự học trọn vẹn một mình. Bạn cần một người đờn, và một người nghe để sửa.
Câu lạc bộ đờn ca tài tử, cải lương ở các phường xã, nhà văn hoá là nơi rất tốt cho người mới. Ở đó thường có những người đờn lâu năm sẵn lòng đờn cho người mới ca, và nhiều người đi trước góp ý tận tình.
Nếu muốn theo nghề sân khấu, bạn cần học bài bản hơn với thầy hoặc ở trường có chuyên ngành, vì ngoài ca còn phải học diễn, học hình thể.
Và hãy ca trước người khác thật sớm. Một câu ca trong buổi sinh hoạt câu lạc bộ, dù run, là bước tiến lớn hơn nhiều so với một tháng ca một mình trong phòng.
Những thói quen nên tránh ngay từ đầu
Thói quen đầu tiên nên tránh là bắt chước nguyên si một giọng ca mình mê, kể cả những chỗ khàn, những tiếng nấc đặc trưng của người đó. Cái riêng của một người là thứ họ có sau nhiều năm, bê sang giọng mình thường thành gượng và có khi làm hại cổ họng.
Thói quen thứ hai là ca quá cao so với giọng mình chỉ vì bản thu gốc ở cung đó. Trong đờn ca, người đờn có thể lên dây theo giọng người ca. Đừng ngại nói với người đờn là mình cần thấp xuống.
Thói quen thứ ba là chỉ ca với nhạc nền thu sẵn. Nhạc nền tiện cho lúc tập một mình, nhưng nó không chờ bạn, không đối đáp với bạn. Ca với người đờn thật mới học được cách ăn ý.
Và cuối cùng, đừng bỏ qua phần nói lối vì nghĩ nó dễ. Nói lối cho đúng nhịp, đúng hơi, đủ cảm xúc là một kỹ năng, và nó dọn đường cho câu ca phía sau.
Câu hỏi thường gặp
Học cải lương bao lâu thì ca được một bài vọng cổ?
Tùy người, nhưng nhiều người mới có thể ca được vài câu vọng cổ sau vài tháng học đều đặn. Ca trọn bài cho mùi và đúng nhịp thường cần lâu hơn nhiều.
Không có giọng Nam Bộ có ca cải lương được không?
Được. Nhiều người ở các vùng khác vẫn ca cải lương hay. Thầy sẽ giúp bạn điều chỉnh phát âm để chữ nghe tự nhiên trong lối ca.
Có thể học cải lương qua mạng không?
Bạn có thể học lời, giai điệu và nghe mẫu qua mạng. Nhưng phần nhịp với đờn và phần sửa luyến cần người nghe trực tiếp, nên hãy kết hợp với câu lạc bộ hoặc thầy.
Ca cải lương có hại giọng không?
Ca đúng cách, khởi động kỹ, không gắng quá sức thì không. Nếu thấy đau họng, khàn kéo dài sau khi ca, hãy nghỉ và gặp bác sĩ tai mũi họng.
Người lớn tuổi học cải lương có muộn không?
Không muộn nếu học để sinh hoạt và thưởng thức. Rất nhiều câu lạc bộ có thành viên lớn tuổi mới học vài năm mà ca rất có hồn.
