Hậu trường có những luật mà không ai viết ra: đến đúng giờ, giữ yên lặng trong cánh gà, không đụng vào đạo cụ và trang phục của người khác, tôn trọng công việc của từng người, và giữ năng lượng cho người sắp bước ra sân khấu. Người mới giữ được nề nếp này thường được quý và được gọi lại, đôi khi còn hơn người diễn giỏi mà khó làm việc cùng.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Sĩ. Phía sau tấm màn là một thế giới riêng, chật chội, vội vã, có quy củ riêng. Tập này mình kể những điều mà người mới thường chỉ học được sau khi lỡ làm sai và bị nhắc.
Giờ giấc là luật số một
Trong nghề biểu diễn, đúng giờ có nghĩa là đến sớm. Giờ tập trung là giờ bạn đã có mặt, cất đồ xong và sẵn sàng, không phải giờ bạn bước vào cửa. Nhiều đoàn có thói quen đến trước giờ diễn rất lâu để hoá trang, khởi động.
Một người đến muộn làm chậm cả dây chuyền: hoá trang, kiểm tra âm thanh, tập lại đoạn chuyển cảnh. Những người khác phải chờ, và sự bực bội tích lại.
Nếu có việc bất khả kháng phải đến muộn, hãy báo sớm nhất có thể cho người phụ trách. Báo trước một tiếng khác hoàn toàn với báo khi đã trễ.
Giờ giấc còn là biết khi nào cần có mặt ở cánh gà. Người quản lý sân khấu thường báo trước, ví dụ còn mười lăm phút, còn năm phút. Đừng để ai phải đi tìm bạn.
Cánh gà là chỗ của sự im lặng
Cánh gà, hai bên sân khấu, thường rất gần khán giả. Một câu nói to, một tiếng cười, một tiếng điện thoại ở đây có thể vọng ra khán phòng. Luật chung là im lặng hoặc thì thầm rất nhỏ.
Đừng đứng chắn lối ra vào sân khấu. Diễn viên, người đổi cảnh, người mang đạo cụ cần đi lại nhanh trong bóng tối. Đứng sai chỗ có thể khiến ai đó vấp ngã.
Tắt chuông điện thoại, và tốt nhất là cất điện thoại khi đã vào cánh gà. Ánh sáng màn hình trong bóng tối cũng có thể bị khán giả thấy.
Trong cánh gà, người sắp ra sân khấu đang tập trung. Đừng bắt chuyện, đừng kể chuyện vui, đừng hỏi han lúc đó. Sau khi họ diễn xong, bạn có cả buổi để nói chuyện.
Đạo cụ, trang phục và phòng hoá trang
Luật cứng: không đụng vào đạo cụ không phải của mình. Đạo cụ được đặt ở vị trí đã định sẵn để diễn viên lấy trong bóng tối. Di chuyển một cái quạt, một cây gậy có thể làm hỏng cả cảnh diễn của người khác.
Trang phục cũng vậy. Mỗi bộ được chuẩn bị cho một người, có khi được sửa riêng. Treo trang phục của mình gọn gàng sau khi thay, đừng vứt lên ghế.
Phòng hoá trang chung thường chật. Giữ đồ trang điểm của mình gọn trong một góc, đừng bày tràn sang chỗ người bên cạnh. Hỏi trước khi mượn bất cứ thứ gì.
Trong sân khấu truyền thống, nhiều đoàn có những đồ vật được giữ gìn đặc biệt như mũ mão, hia, đồ vẽ mặt, và có thể có những điều kiêng kỵ riêng. Người mới nên hỏi người đi trước và làm theo, dù chưa hiểu hết lý do.
Tôn trọng từng vị trí công việc
Một buổi diễn cần rất nhiều người: đạo diễn, quản lý sân khấu, kỹ thuật âm thanh ánh sáng, người hoá trang, người lo trang phục, người đổi cảnh. Người đứng trên sân khấu chỉ là phần nhìn thấy được.
Hãy chào hỏi mọi người, nhớ tên họ, cảm ơn khi họ giúp mình. Người hoá trang làm cho bạn đẹp, người lo trang phục cứu bạn khi tuột khuy, người đổi cảnh để bạn có sân khấu.
Nghe lời người quản lý sân khấu trong lúc diễn. Họ là người điều phối, và trong hậu trường, lời họ có trọng lượng hơn cả diễn viên chính.
Với đồng nghiệp đi trước, giữ thái độ khiêm tốn. Nhưng tôn trọng không có nghĩa là chịu đựng những hành vi xúc phạm. Nếu gặp chuyện không đúng, hãy nói với người phụ trách.
Sau buổi diễn
Diễn xong không có nghĩa là xong việc. Trả đạo cụ về chỗ, treo trang phục, dọn chỗ hoá trang của mình. Đừng để đội hậu đài phải dọn thay bạn.
Nếu đạo diễn hay người phụ trách tập hợp để nhận xét sau buổi diễn, hãy có mặt và lắng nghe. Không tranh cãi ngay tại đó; có điều không đồng ý thì nói riêng sau.
Khi khán giả vào hậu trường chúc mừng, hãy tiếp đón lịch sự nhưng đừng để họ đi lung tung vào khu vực đạo cụ, kỹ thuật.
Và đừng mang chuyện hậu trường ra mạng xã hội, đặc biệt là chuyện của người khác. Những gì xảy ra sau tấm màn thuộc về đoàn, và giữ được điều đó là một dạng chữ tín.
Nề nếp với sân khấu truyền thống và đoàn lưu diễn
Ở nhiều đoàn sân khấu truyền thống, hậu trường còn mang dấu vết của những nếp sinh hoạt lâu đời. Có đoàn giữ thói quen thắp hương ở một góc trước giờ diễn, có đoàn có cách sắp xếp riêng cho mũ mão, hia, đồ vẽ mặt. Người mới không cần hiểu hết ngay, chỉ cần làm theo và hỏi khi thích hợp.
Trong những chuyến lưu diễn, hậu trường có khi là sân đình, lớp học, nhà văn hoá xã. Chỗ thay đồ có khi chỉ là một tấm bạt. Nề nếp vẫn vậy: gọn gàng, yên lặng, đúng giờ, giúp nhau.
Lưu diễn cũng là lúc nhiều xích mích nảy sinh vì mệt và chật. Nhường nhau chỗ ngủ, chỗ tắm, chia việc khuân vác công bằng là những chuyện nhỏ giữ cho đoàn đi được đường dài.
Và đừng quên cảm ơn nơi đã cho đoàn mượn chỗ, dọn sạch trước khi đi. Ở nhiều làng, lần sau đoàn có được mời lại hay không phụ thuộc vào những chi tiết như vậy.
Câu hỏi thường gặp
Người mới vào đoàn nên hỏi ai về nề nếp?
Thường là người quản lý sân khấu hoặc một người đi trước trong đoàn. Hỏi thẳng một cách khiêm tốn được đón nhận tốt hơn nhiều so với tự đoán rồi làm sai.
Có được chụp ảnh trong hậu trường không?
Hỏi trước người phụ trách. Có đoàn cho phép, có đoàn không, nhất là khi trang phục, cảnh trí của vở diễn chưa muốn công bố.
Gặp đồng nghiệp khó chịu trong hậu trường thì làm sao?
Giữ thái độ chuyên nghiệp, tập trung vào công việc. Nếu hành vi ảnh hưởng đến buổi diễn hoặc xúc phạm bạn, hãy báo người phụ trách thay vì đối đầu trong lúc đang diễn.
Có nên ăn trong phòng hoá trang không?
Tùy quy định từng nơi. Nếu được, hãy ăn gọn, tránh đồ có mùi mạnh và giữ không để dính vào trang phục, đồ trang điểm của người khác.
Vì sao một số đoàn có kiêng kỵ trong hậu trường?
Đó là những thói quen, niềm tin truyền qua nhiều thế hệ làm nghề, có cái gắn với tín ngưỡng, có cái gắn với an toàn. Người mới nên tôn trọng và hỏi người đi trước.
