Thu nhập của người biểu diễn thường đến từ nhiều nguồn cùng lúc: lương hoặc thù lao theo buổi từ đoàn nghệ thuật, cát-xê từ show sự kiện và phòng trà, tiền dạy học, tiền thu âm và làm sản phẩm, thu nhập từ nội dung trên mạng, và những việc dùng kỹ năng nghề như dẫn chương trình hay lồng tiếng. Ít người sống được bằng một nguồn duy nhất, nhất là trong những năm đầu.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Sĩ. Tiền là chuyện nhiều người làm nghệ thuật ngại nói, nhưng không nói thì không tính được. Tập này mở đầu loạt bài về thu nhập và hợp đồng. Mình sẽ không nêu con số, vì mức thu nhập khác nhau rất nhiều theo người, theo loại hình, theo nơi; mình nói về cấu trúc và cách nghĩ.
Thù lao từ đoàn và đơn vị nghệ thuật
Với người làm việc cho một đoàn hay đơn vị nghệ thuật, nguồn thu thường gồm một khoản cố định hằng tháng và thù lao theo buổi diễn. Cách tính rất khác nhau giữa các nơi, giữa đơn vị công lập và đoàn tư nhân.
Ưu điểm là có phần ổn định, có môi trường tập luyện, có sân khấu thường xuyên. Nhược điểm là phần cố định thường không cao, và lịch diễn phụ thuộc vào kế hoạch của đoàn.
Nhiều người trong đoàn vẫn nhận thêm việc bên ngoài khi được phép. Hãy hỏi rõ quy định của đoàn về chuyện này ngay từ đầu, để tránh hiểu lầm về sau.
Khi đi lưu diễn, có thể có thêm khoản hỗ trợ đi lại, ăn ở. Hãy hỏi rõ những khoản nào đoàn lo, khoản nào tự lo.
Cát-xê sự kiện, phòng trà và tiệc
Với nhiều ca sĩ, nhạc công, diễn viên hài, đây là nguồn thu chính. Mỗi show một khoản thù lao, thương lượng theo từng lần.
Ưu điểm là linh hoạt, có thể thu nhập cao vào mùa cao điểm như cuối năm, mùa cưới, dịp lễ. Nhược điểm là không đều: mùa thấp điểm có khi rất ít show.
Thu nhập từ show còn phụ thuộc vào chi phí đi kèm mà nhiều người quên tính: trang phục, trang điểm, đi lại, thuê người đệm đàn, nhạc nền. Thù lao trông cao có thể còn lại không bao nhiêu sau khi trừ chi phí.
Hãy ghi lại thu chi từng show. Sau vài tháng, bạn sẽ biết loại show nào thật sự có lời.
Dạy học: nguồn thu ổn định nhất
Dạy học là nguồn thu mà rất nhiều người biểu diễn dựa vào: dạy hát, dạy đàn, dạy múa, dạy diễn xuất, dạy ở trung tâm, câu lạc bộ, trường học hoặc dạy riêng.
Ưu điểm lớn là đều đặn, ít phụ thuộc mùa vụ, và lịch có thể sắp xếp quanh lịch diễn. Dạy học còn giúp bạn hiểu nghề sâu hơn, vì phải giải thích những điều mình làm theo bản năng.
Nhược điểm là tốn sức, nhất là với giọng. Dạy hát cả ngày rồi tối đi diễn là một áp lực lớn lên dây thanh. Cần sắp xếp hợp lý.
Dạy tốt cũng xây danh tiếng. Học trò và phụ huynh giới thiệu nhau, và nhiều khi chính học trò cũ mời thầy đi diễn khi họ đã thành nghề.
Thu âm, sản phẩm và nội dung trên mạng
Thu âm cho người khác, như hát bè, chơi nhạc cụ trong bản thu, lồng tiếng, đọc quảng cáo, là một nguồn thu cho người có kỹ năng và thiết bị phù hợp.
Sản phẩm của chính mình, như bản thu, video biểu diễn, có thể mang lại thu nhập qua các nền tảng nghe nhạc, xem video. Nguồn này thường nhỏ lúc đầu và cần thời gian tích luỹ.
Nội dung trên mạng xã hội có thể mang lại thu nhập từ quảng cáo, hợp tác, khán giả ủng hộ. Nhưng đừng xem đây là nguồn chắc chắn: thuật toán thay đổi, xu hướng thay đổi.
Một lợi ích gián tiếp quan trọng: sản phẩm và nội dung tốt giúp người tổ chức tìm thấy bạn, tức là kéo thêm show.
Những việc dùng kỹ năng nghề
Kỹ năng của người biểu diễn dùng được ở nhiều việc khác: dẫn chương trình, đào tạo kỹ năng nói trước đám đông, làm diễn viên quần chúng, làm người mẫu ảnh, tổ chức sự kiện văn hoá, làm trợ lý đạo diễn.
Những việc này vừa mang lại thu nhập, vừa mở rộng mạng lưới quen biết, vừa giúp bạn hiểu ngành rộng hơn.
Cái cần cân nhắc là đừng để việc phụ chiếm hết thời gian tập luyện và biểu diễn chính, trừ khi đó là hướng bạn chọn.
Nhiều người làm nghề lâu năm có một danh mục việc đa dạng như vậy, và chính sự đa dạng giúp họ đứng vững qua những giai đoạn khó.
Cân giữa các nguồn thu
Một cách nghĩ hữu ích là chia nguồn thu thành phần nền và phần nổi. Phần nền là những khoản đều đặn như lương đoàn, dạy học, giúp trả các chi phí cố định hằng tháng. Phần nổi là show, sản phẩm, những khoản lúc nhiều lúc ít.
Khi phần nền đủ trả chi phí sống cơ bản, bạn có thể chọn show theo giá trị nghệ thuật và cơ hội, không phải nhận mọi thứ vì sợ đói.
Theo dõi tỉ trọng các nguồn qua từng năm. Nếu một nguồn chiếm gần hết, bạn đang dễ tổn thương khi nguồn đó gặp vấn đề.
Và nhớ dành thời gian cho chính nghề. Thu nhập đa dạng là để nuôi nghề biểu diễn, không phải để thay thế nó.
Câu hỏi thường gặp
Nghệ sĩ biểu diễn có sống được bằng nghề không?
Nhiều người sống được, thường bằng cách kết hợp nhiều nguồn thu. Những năm đầu thường khó, và mức thu nhập khác nhau rất nhiều tùy loại hình, nơi sống và cách làm nghề.
Có nên chỉ dạy học mà bỏ biểu diễn?
Đó là một lựa chọn chính đáng nếu bạn thích dạy. Nhưng nhiều người thấy giữ một phần biểu diễn giúp họ dạy tốt hơn và giữ được niềm vui với nghề.
Thu nhập từ mạng xã hội có đáng tin không?
Có thể là nguồn bổ sung tốt nhưng thường không ổn định vì phụ thuộc vào nền tảng và xu hướng. Không nên dựa hoàn toàn vào nó.
Người biểu diễn có phải đóng thuế thu nhập không?
Thu nhập từ biểu diễn nói chung thuộc diện phải thực hiện nghĩa vụ thuế theo quy định. Quy định cụ thể có thể thay đổi, nên hãy hỏi cơ quan thuế hoặc người có chuyên môn kế toán.
Làm sao biết mình nên báo giá bao nhiêu?
Hỏi những người cùng loại hình, cùng mức kinh nghiệm ở khu vực bạn, và tính đủ chi phí của mình. Tập sau mình sẽ nói kỹ cách nghĩ khi báo cát-xê lần đầu.
