Thu nhập theo mùa cần được quản lý bằng cách tính chi phí sống trung bình mỗi tháng, để dành phần dư của mùa cao điểm cho mùa thấp điểm, có một quỹ dự phòng đủ sống vài tháng, tách tiền nghề với tiền sinh hoạt, và tự chuẩn bị cho những chuyện dài hạn như ốm đau, tuổi già mà nghề tự do không ai lo hộ.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Sĩ. Người biểu diễn quen cảnh tháng Chạp kín lịch, tháng Giêng sau Tết vắng tanh, mùa cưới bận rộn rồi mùa mưa ngồi chơi. Tập này mình nói cách để tiền của mùa đông khách đủ chở bạn qua mùa vắng.
Hiểu nhịp mùa của nghề mình
Mỗi loại hình có nhịp mùa riêng. Ca sĩ sự kiện bận vào cuối năm, mùa cưới, các dịp lễ. Nghệ sĩ phục vụ du lịch bận theo mùa khách. Đoàn nghệ thuật truyền thống bận theo mùa lễ hội. Người dạy học bận theo năm học.
Nhìn lại thu nhập một hai năm qua theo từng tháng, bạn sẽ thấy rõ tháng nào cao, tháng nào thấp. Nếu chưa ghi chép, hãy bắt đầu ngay từ bây giờ.
Khi biết nhịp, bạn không còn bất ngờ khi mùa vắng đến. Bạn có thể lên kế hoạch: mùa vắng là mùa tập tiết mục mới, thu âm, học thêm, nghỉ ngơi.
Hiểu nhịp cũng giúp bạn chủ động tìm nguồn thu bù cho mùa vắng, ví dụ mở lớp dạy đúng vào những tháng ít show.
Sống theo mức trung bình, không theo tháng cao nhất
Cái bẫy lớn nhất là chi tiêu theo tháng nhiều tiền nhất. Tháng cuối năm thu nhiều, mua sắm thoải mái, rồi tháng Giêng tháng Hai không có show, chật vật.
Cách làm đơn giản là cộng tổng thu nhập của cả năm, chia cho mười hai, rồi coi đó là mức thu nhập hằng tháng để chi tiêu. Phần vượt mức đó vào những tháng cao điểm không phải tiền để tiêu, mà là tiền để dành cho tháng thấp.
Một số người tự trả lương cho mình: mọi khoản thu đổ vào một tài khoản riêng, mỗi tháng chuyển một khoản cố định sang tài khoản chi tiêu. Cách này giúp thu nhập bất thường trở nên đều đặn hơn trong cảm giác.
Nếu chưa có số liệu cả năm, hãy ước lượng thận trọng, thà thấp hơn thực tế một chút.
Quỹ dự phòng: tấm đệm của người làm tự do
Người làm công ăn lương có lương đều, có nghỉ ốm hưởng lương. Người biểu diễn tự do thì không. Một trận ốm, một chấn thương, một mùa sự kiện bị huỷ, thu nhập có thể về gần bằng không.
Vì vậy quỹ dự phòng quan trọng hơn với người làm nghề tự do. Nhiều người khuyên nên có đủ chi phí sống của vài tháng, và người làm tự do nên nhắm mức cao hơn người làm công.
Xây quỹ từ từ, mỗi lần có show lớn trích một phần. Để quỹ ở nơi an toàn, dễ rút khi cần nhưng không quá dễ để tiêu vặt.
Chỉ dùng quỹ cho chuyện thật sự khẩn cấp, và nạp lại ngay khi có thể.
Tách tiền nghề với tiền sinh hoạt
Người biểu diễn có những chi phí nghề: trang phục, nhạc cụ, sửa chữa thiết bị, học thêm, thu âm, đi lại. Nếu để lẫn với tiền chợ, tiền nhà, bạn sẽ không biết nghề của mình thật sự lời hay lỗ.
Một tài khoản hoặc một cuốn sổ riêng cho chi phí nghề giúp bạn thấy rõ. Cuối năm nhìn lại, bạn biết mình đã đầu tư bao nhiêu cho nghề, thu về bao nhiêu.
Lên kế hoạch cho những khoản lớn: thay nhạc cụ, may bộ trang phục mới, thu một bản nhạc. Để dành dần thay vì đợi đến lúc cần rồi vay mượn.
Giữ lại hoá đơn, chứng từ của những khoản chi lớn. Chúng có ích khi làm các thủ tục liên quan đến thuế. Về nghĩa vụ thuế cụ thể, hãy hỏi cơ quan thuế hoặc người có chuyên môn.
Chuẩn bị cho ốm đau và tuổi già
Nghề biểu diễn tự do thường không có ai đóng bảo hiểm hộ bạn. Hãy tìm hiểu các hình thức bảo hiểm y tế, bảo hiểm xã hội tự nguyện mà người lao động tự do có thể tham gia. Quy định cụ thể có thể thay đổi, nên hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội nơi bạn sống.
Tuổi biểu diễn có giới hạn, nhất là với những loại hình đòi thể lực. Nghĩ về tuổi già khi còn trẻ nghe có vẻ xa, nhưng mỗi khoản để dành sớm có thời gian lớn lên.
Đừng đặt hết vào những lời mời đầu tư hứa lãi cao. Với các quyết định tài chính lớn, hãy tìm hiểu kỹ và hỏi người có chuyên môn độc lập.
Xây dần những kỹ năng có thể dùng khi không còn diễn nhiều: dạy, biên đạo, đạo diễn, quản lý nghệ thuật. Đó cũng là một dạng bảo hiểm.
Những bẫy chi tiêu của người làm nghề
Bẫy thứ nhất là chi để giữ hình ảnh: trang phục đắt, đồ hiệu, xe đẹp, vì sợ bị đánh giá. Hình ảnh quan trọng, nhưng người tổ chức thuê bạn vì tay nghề và sự đáng tin nhiều hơn.
Bẫy thứ hai là chi tiêu sau show: tiệc tùng, ăn khuya, khao bạn bè. Một hai lần thì vui, thành thói quen thì ăn mòn thu nhập.
Bẫy thứ ba là cho vay mượn trong giới không có giấy tờ. Giúp đồng nghiệp là tốt, nhưng hãy giúp trong khả năng và rõ ràng.
Bẫy thứ tư là không ghi chép. Không biết tiền đi đâu thì không thể sửa. Một ứng dụng ghi chép đơn giản hoặc một cuốn sổ là đủ để bắt đầu.
Câu hỏi thường gặp
Quỹ dự phòng nên để ở đâu?
Nên để ở nơi an toàn, rút được khi cần, như tài khoản tiết kiệm có kỳ hạn ngắn hoặc tài khoản riêng. Tránh để vào những kênh rủi ro cao hay khó rút.
Mới vào nghề thu nhập ít thì để dành thế nào?
Bắt đầu bằng khoản nhỏ nhưng đều, dù chỉ một phần nhỏ mỗi show. Thói quen quan trọng hơn số tiền lúc đầu.
Nghệ sĩ tự do có tham gia bảo hiểm xã hội được không?
Người lao động tự do có thể tìm hiểu hình thức bảo hiểm xã hội tự nguyện và bảo hiểm y tế. Điều kiện và mức đóng cụ thể nên hỏi trực tiếp cơ quan bảo hiểm xã hội.
Có nên vay để mua nhạc cụ đắt tiền?
Cân nhắc kỹ khả năng trả trong cả mùa vắng. Nhiều người chọn để dành dần, hoặc thuê, mượn nhạc cụ tốt cho những buổi quan trọng trong lúc chưa đủ tiền.
Làm sao để không tiêu hết tiền mùa cao điểm?
Ngay khi nhận thù lao, chuyển một phần sang tài khoản để dành trước khi tiêu. Tự trả lương cố định cho mình mỗi tháng là cách nhiều người làm tự do áp dụng.
