Khởi động giọng đúng là đi từ nhẹ đến mạnh, từ vùng thấp quen thuộc lên dần vùng cao, từ những âm khép như m, n đến những âm mở như a, trong khoảng mười lăm đến hai mươi phút. Mục tiêu là làm ấm và đánh thức giọng, chứ không phải hát thử những nốt khó nhất của bài để xem mình còn lên được không.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Sĩ. Trong cánh gà trước giờ diễn, bạn sẽ nghe đủ thứ âm thanh lạ: tiếng rung môi như xe máy, tiếng ngân như ong, tiếng hát gam lên xuống. Tập này mình giải thích từng thứ đó làm gì, và cách khởi động sao cho giọng sẵn sàng mà không mệt.
Vì sao giọng cần được khởi động?
Giọng nói và giọng hát được tạo ra bởi dây thanh, hai nếp cơ nhỏ trong thanh quản rung lên khi hơi đi qua. Quanh đó là cả một hệ cơ ở cổ, hàm, lưỡi, môi tham gia vào việc tạo âm. Giống như mọi nhóm cơ khác, chúng làm việc tốt hơn khi đã được làm ấm.
Buổi sáng mới ngủ dậy, giọng thường trầm và hơi khàn. Hát mạnh ngay lúc đó buộc các cơ phải làm việc gắng sức khi chưa sẵn sàng. Một lần thì không sao, nhưng lặp lại nhiều lần là một trong những đường dẫn tới mệt giọng kéo dài.
Khởi động còn giúp bạn kiểm tra tình trạng giọng hôm nay. Có hôm giọng sáng, có hôm hơi nặng vì thiếu ngủ hay thời tiết. Biết trước giúp bạn điều chỉnh, ví dụ hạ giọng bài hát nếu được, hay tiết kiệm sức cho đoạn khó.
Và như mọi phần khởi động khác, nó giúp bạn chuyển sang trạng thái tập trung. Người làm nghề lâu thường có một chuỗi khởi động quen thuộc, lặp lại trước mọi buổi diễn, như một nghi thức để vào nghề.
Một chuỗi khởi động cơ bản
Bắt đầu bằng thân thể, khoảng ba đến năm phút. Xoay vai, nghiêng cổ nhẹ nhàng, xoa và mát xa vùng hàm, ngáp một vài lần cho cổ họng mở ra. Hàm và cổ căng là kẻ thù của giọng.
Tiếp theo là vài bài thở như tập trước, để hơi xuống thấp và ra đều. Sau đó là rung môi: thả lỏng môi, thổi hơi ra để môi rung, rồi thêm tiếng vào, trượt nhẹ từ thấp lên cao và ngược lại. Bài này giúp giọng làm việc với rất ít áp lực.
Sau rung môi là ngân âm m với miệng khép, cảm nhận rung ở môi, mũi, gò má. Rồi mở dần sang các âm ma, mê, mi, mô, mu trên những quãng ngắn. Cuối cùng mới đi gam rộng hơn với âm mở, tăng dần độ cao và âm lượng.
Toàn bộ chuỗi này mất khoảng mười lăm đến hai mươi phút. Trước buổi diễn quan trọng, nhiều người khởi động sớm hơn rồi nghỉ một chút, để giọng ấm mà không mỏi.
Những thói quen khởi động sai
Thói quen sai phổ biến nhất là dùng chính bài sẽ diễn để khởi động, và hát luôn đoạn cao nhất để kiểm tra. Nếu giọng chưa ấm, đoạn cao đó sẽ bị ép, bạn hoảng, rồi cố thêm lần nữa. Lên sân khấu, giọng đã mệt sẵn.
Thói quen thứ hai là khởi động quá lâu, quá mạnh, nhất là khi lo lắng. Có người khởi động gần một tiếng trước giờ diễn, hát to liên tục trong cánh gà. Giọng giống như cơ chân của người chạy bộ: làm nóng là tốt, chạy một vòng dài trước cuộc đua là không.
Thói quen thứ ba là khởi động trong môi trường ồn mà cố hát to hơn tiếng ồn. Ở hậu trường hội chợ, tiệc cưới, rất ồn, bạn sẽ không nghe rõ chính mình và có xu hướng gắng giọng. Hãy tìm góc yên hơn, hoặc chỉ làm những bài nhẹ như rung môi, ngân m mà không cần nghe rõ.
Thói quen thứ tư là bỏ khởi động khi chỉ hát vài bài. Show ngắn vẫn cần giọng ấm, thậm chí cần hơn, vì bạn không có thời gian để giọng tự ấm lên trong lúc hát.
Khởi động khi không có chỗ riêng
Thực tế nghề nghiệp nhiều khi không cho bạn một phòng riêng. Có hôm bạn thay đồ trong nhà vệ sinh, chờ ở hành lang khách sạn, ngồi trên xe đến điểm diễn. Vẫn có cách khởi động.
Trên xe, bạn có thể làm bài thở, ngân m rất nhỏ, rung môi nhẹ. Những bài này gần như không gây tiếng ồn mà vẫn làm ấm giọng khá tốt. Uống nước ấm từng ngụm.
Nhiều ca sĩ dùng bài tập hát qua ống hút: hát nhẹ một giai điệu qua một ống hút nhỏ. Bài này giúp giọng làm việc hiệu quả với ít áp lực, lại khá yên lặng, rất hợp những nơi chật chội.
Nếu chỉ có năm phút, hãy ưu tiên thả lỏng cổ vai, vài nhịp thở, rung môi và ngân m. Bỏ qua phần đi gam rộng còn hơn bỏ toàn bộ.
Sau khi hát, giọng cũng cần hạ nhiệt
Nhiều người chỉ biết khởi động mà quên phần sau buổi diễn. Sau khi hát mạnh, vài phút ngân nhẹ những âm thấp, rung môi chậm giúp giọng trở về trạng thái nghỉ dễ hơn.
Sau show, hạn chế nói to, la hét trong tiệc liên hoan, nói chuyện trong quán ồn. Đây là lúc giọng mệt nhất, và nhiều ca sĩ mất giọng không phải vì hát mà vì nói chuyện sau khi hát.
Ngủ đủ đêm đó là cách phục hồi tốt nhất. Uống nước đủ, tránh rượu bia và hút thuốc, vì chúng làm khô và kích thích niêm mạc họng.
Nếu khàn tiếng kéo dài hơn khoảng hai tuần, đau khi nói, hay giọng thay đổi rõ mà không rõ lý do, đừng tự xử lý bằng mẹo truyền miệng. Hãy gặp bác sĩ tai mũi họng để được khám dây thanh.
Câu hỏi thường gặp
Uống mật ong, chanh, gừng trước khi hát có giúp giọng không?
Nhiều người thấy dễ chịu khi uống nước ấm pha mật ong, nhưng thứ uống vào không chạm trực tiếp đến dây thanh. Uống đủ nước trong cả ngày quan trọng hơn bất kỳ món đặc biệt nào uống ngay trước khi hát.
Có nên ăn trước khi hát không?
Nên ăn nhẹ khoảng một đến hai tiếng trước để có sức, tránh ăn quá no làm khó thở. Hạn chế đồ quá cay, quá nhiều dầu mỡ nếu bạn thấy chúng làm mình khó chịu ở họng.
Giọng nam và giọng nữ có khởi động khác nhau không?
Các bài tập về cơ bản giống nhau, chỉ khác vùng cao độ phù hợp với từng giọng. Mỗi người nên khởi động trong vùng thoải mái của mình rồi mở dần ra.
Khởi động xong vẫn thấy giọng khàn thì có nên hát không?
Nếu chỉ hơi nặng do thiếu ngủ, bạn có thể hát nhẹ nhàng hơn bình thường. Nếu đau, khàn rõ hoặc mất tiếng, hãy cân nhắc hủy hoặc đổi tiết mục và gặp bác sĩ, vì cố hát có thể làm tổn thương lâu dài.
Diễn viên kịch có cần khởi động giọng không?
Có, diễn viên nói to và nói lâu không kém ca sĩ. Những bài rung môi, ngân m, đọc rõ chữ, tập uốn lưỡi giúp giọng nói vang và rõ hơn, đỡ mệt sau nhiều suất diễn.
