Muốn thuộc lời, thuộc vai nhanh mà không quên trên sân khấu, bạn nên hiểu nghĩa trước rồi mới học chữ, chia nhỏ từng đoạn, gắn lời với động tác và tình huống, ôn cách quãng qua nhiều ngày và tập đọc với người khác. Học vẹt từ đầu đến cuối một mạch là cách nhanh thuộc nhưng cũng nhanh quên nhất khi bị áp lực.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Sĩ. Quên lời là nỗi sợ chung của mọi người biểu diễn, từ học trò đến người diễn cả chục năm. Tập này mình nói cách người làm nghề đưa lời vào trí nhớ sao cho nó ở lại cả khi tim đang đập thình thịch.
Hiểu trước, thuộc sau
Điều đầu tiên người làm nghề làm với một kịch bản hay một bài hát không phải là học thuộc, mà là đọc hiểu. Nhân vật đang nói với ai, muốn gì, vì sao lại nói câu này lúc này. Lời bài hát đang kể chuyện gì, chuyển cảm xúc ở đâu.
Khi hiểu, mỗi câu có lý do để tồn tại, và câu sau đi ra từ câu trước một cách tự nhiên. Trí nhớ bám vào ý nghĩa tốt hơn rất nhiều so với bám vào một chuỗi chữ rời rạc.
Với lời hát cổ, nhiều chữ Hán Việt hay từ địa phương, hãy tra nghĩa từng chữ và hỏi thầy. Hát một câu mà không hiểu thì không chỉ dễ quên, mà còn dễ hát sai dấu, sai chỗ nhấn.
Một bài tập hay là kể lại đoạn thoại bằng lời của chính mình trước khi học nguyên văn. Nếu bạn kể được ý của cả cảnh theo đúng thứ tự, phần học chữ sau đó sẽ nhẹ đi một nửa.
Chia nhỏ và nối dần
Học một đoạn dài một lúc là quá tải. Hãy chia thành những khúc ngắn, mỗi khúc vài câu, thường là theo ý. Học thuộc khúc một, rồi khúc hai, rồi nối một với hai, rồi thêm khúc ba và nối cả ba.
Cách nối dần này giúp bạn luyện nhiều nhất đúng ở những chỗ chuyển tiếp, nơi người diễn hay quên nhất. Quên giữa một câu ít khi xảy ra, quên ở chỗ chuyển sang ý mới mới là chuyện thường.
Một mẹo khác là học ngược: thuộc khúc cuối trước rồi lùi dần về đầu. Như vậy khi diễn, bạn càng đi về cuối càng vào vùng đã thuộc kỹ nhất, giúp bớt hoảng khi đã mệt.
Với thoại có bạn diễn, hãy thuộc cả câu bắt của họ, tức câu ngay trước câu của mình. Câu bắt đó là cái công tắc bật lời của bạn lên.
Gắn lời với cơ thể và không gian
Trí nhớ của người biểu diễn không chỉ nằm trong đầu, mà nằm cả trong cơ thể. Khi bạn tập thoại kèm theo đường đi, động tác, đạo cụ, mỗi câu sẽ gắn với một vị trí, một cử chỉ. Đến lúc diễn, bước tới chỗ đó là câu tự bật ra.
Vì vậy, càng sớm tập đứng dậy với kịch bản càng tốt, thay vì ngồi học thuộc rồi mới tập. Đi bộ, làm việc nhà, vừa làm vừa nói thoại cũng là một cách hay.
Với ca sĩ, gắn lời với giai điệu đã là một lợi thế lớn. Nhưng bạn có thể gắn thêm với nhịp thở và hình ảnh. Mỗi đoạn hát, hãy hình dung một cảnh cụ thể, như một bộ phim ngắn chạy trong đầu.
Ở sân khấu truyền thống, động tác, nhịp phách, câu đàn đều là điểm tựa cho lời. Người diễn lâu năm nhiều khi nhớ lời nhờ nghe câu đàn dạo, vì cả hai đã quấn vào nhau qua hàng trăm lần diễn.
Ôn cách quãng thay vì học dồn
Học một đêm thuộc làu, ba ngày sau quên một nửa là chuyện bình thường của trí nhớ. Cách chống lại là ôn lại sau những khoảng cách tăng dần: cùng ngày, hôm sau, vài hôm sau, rồi một tuần sau.
Mỗi lần ôn, hãy thử nói ra không nhìn kịch bản trước, rồi mới kiểm tra. Việc cố nhớ lại, dù vấp, làm trí nhớ chắc hơn nhiều so với đọc đi đọc lại.
Ôn ở nhiều nơi khác nhau cũng giúp. Nếu chỉ học trong phòng mình, trí nhớ có thể gắn với cái phòng đó. Đi bộ ngoài công viên, ngồi trên xe, đứng trong bếp, mỗi nơi một lần, lời sẽ đi theo bạn ở mọi chỗ.
Ngủ đủ cũng là một phần của việc học thuộc. Giấc ngủ là lúc não sắp xếp và củng cố những gì đã học trong ngày. Thức trắng đêm để học thoại trước buổi diễn là đổi một thứ lấy thứ khác.
Phòng khi vẫn quên trên sân khấu
Dù chuẩn bị kỹ, ai cũng có lúc quên. Điều quan trọng là biết cách đi tiếp. Với kịch, nếu bạn hiểu cảnh, bạn có thể nói ý đó bằng lời gần đúng để bạn diễn bắt tiếp, rồi tìm lại đường cũ.
Với ca sĩ, nếu quên lời, hãy tiếp tục giai điệu với âm ngân, hoặc hát lại câu trước, và đi vào câu sau mình nhớ. Phần lớn khán giả không biết lời chính xác, họ chỉ thấy bạn có hoảng hay không.
Nhiều đoàn có người nhắc vở ở cánh gà, hoặc bạn diễn sẽ khéo léo gỡ cho nhau. Tập cùng nhau đủ lâu thì có sự ăn ý đó.
Và sau buổi diễn, ghi lại chỗ mình quên. Chỗ đó thường là một mắt xích yếu, có thể là một câu chuyển ý chưa hiểu rõ. Sửa nó cho buổi sau.
Câu hỏi thường gặp
Thuộc vai dài nhất mất bao lâu?
Tùy độ dài và kinh nghiệm, nhưng người làm nghề thường cần vài tuần cho một vai chính, có ôn mỗi ngày. Diễn viên lâu năm thuộc nhanh hơn vì đã quen cách học.
Viết tay lời thoại có giúp nhớ không?
Nhiều người thấy chép tay giúp nhớ tốt hơn vì phải chú ý từng chữ. Bạn có thể chép chữ cái đầu của mỗi từ rồi dùng nó để tự kiểm tra.
Ghi âm thoại rồi nghe lại có hiệu quả không?
Có, nhất là khi di chuyển. Bạn có thể ghi phần thoại của bạn diễn và chừa khoảng trống cho câu của mình, rồi tập nói vào khoảng trống đó.
Vì sao thuộc kỹ ở nhà mà lên sân khấu vẫn quên?
Áp lực làm trí nhớ ngắn hạn kém đi. Vì vậy cần tập trong điều kiện có áp lực, như diễn trước người khác, và học đủ sâu để lời gắn với ý nghĩa và động tác, không chỉ với chữ.
Có nên dán lời lên sân khấu để phòng quên?
Một số ca sĩ dùng màn hình nhắc lời ở sân khấu lớn, nhưng phụ thuộc vào đó làm bạn nhìn xuống nhiều và mất kết nối với khán giả. Thuộc kỹ vẫn là cách chắc nhất.
