Đờn ca tài tử là lối chơi nhạc của những người yêu nhạc ở Nam Bộ, ngồi quây quần người đờn người ca các bài bản để thưởng thức cùng nhau, không cần sân khấu hay vé vào cửa. Cái hay của nó nằm ở sự ngẫu hứng trong khuôn khổ bài bản, và ở sự ăn ý giữa người đờn với người ca, mỗi lần chơi lại ra một vẻ khác.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Sĩ. Đờn ca tài tử đã được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại. Nhưng tập này mình không nói về danh hiệu, mà về một buổi đờn ca thật sự diễn ra thế nào, và người mới bước vào bắt đầu từ đâu.
Tài tử nghĩa là gì?
Chữ tài tử ở đây không có nghĩa là nghiệp dư kém cỏi. Nó chỉ những người chơi nhạc vì yêu, vì thú vui tao nhã, chứ không phải để kiếm sống. Nhiều người đờn ca tài tử ngày xưa là nông dân, thợ thủ công, thầy giáo, chơi nhạc lúc rảnh rỗi.
Không gian của đờn ca tài tử là nhà ở, sân vườn, bộ ván, đám giỗ, đám cưới, những buổi họp mặt. Người nghe ngồi gần, có khi chính người nghe hôm nay là người ca hôm sau.
Vì không phải biểu diễn cho khán giả mua vé, đờn ca tài tử có nhịp sống thong thả. Một buổi có thể kéo dài nhiều giờ, xen với trò chuyện, uống trà.
Tuy gọi là tài tử, nhiều người chơi có tay nghề rất cao. Họ thuộc hàng chục bài bản, đờn ngẫu hứng điêu luyện, và được giới chơi kính nể.
Nhạc cụ và bài bản
Một nhóm đờn ca tài tử thường có đàn kìm, đàn tranh, đàn cò, đàn tỳ bà, ống sáo, có khi đàn bầu, và đàn ghi-ta phím lõm. Song lang giữ nhịp. Không cần đủ hết, hai ba người đờn với một người ca đã thành một buổi.
Hệ thống bài bản của đờn ca tài tử thường được nhắc đến với hai mươi bài tổ, chia theo các nhóm như Bắc, Nam, Oán và nhóm bài lễ. Ngoài ra còn rất nhiều bài khác được sáng tác thêm qua thời gian.
Mỗi nhóm có một hơi, tức tính chất cảm xúc riêng. Hơi Bắc thường tươi vui, sáng sủa. Hơi Nam trang trọng, có khi man mác. Hơi Oán buồn, sâu lắng. Người chơi phải đờn đúng hơi, không chỉ đúng nốt.
Bài Dạ cổ hoài lang, sau này phát triển thành vọng cổ, cũng ra đời từ môi trường đờn ca tài tử, và trở thành cầu nối sang cải lương.
Ngẫu hứng trong khuôn bài bản
Đờn ca tài tử có khung bài bản rõ: số câu, số nhịp, những chỗ nhịp chính phải về. Nhưng trong khung đó, người đờn được tự do thêm thắt, luyến láy, đổi cách đi giai điệu theo cảm hứng.
Vì vậy hai người đờn cùng một bài có thể nghe khác nhau, và cùng một người đờn hai lần cũng khác. Người nghe sành thưởng thức chính những biến hoá đó.
Ngẫu hứng không phải muốn làm gì thì làm. Người đờn phải thuộc bài thật kỹ, hiểu hơi, nắm nhịp, rồi mới tự do được. Ngẫu hứng mà lạc nhịp là phá cả buổi.
Người ca cũng vậy. Họ có thể kéo dài chữ, nhấn nhá theo cảm xúc, miễn là về đúng nhịp chính với tiếng song lang và tiếng đờn.
Sự ăn ý giữa người đờn và người ca
Một buổi đờn ca hay là một cuộc trò chuyện. Người đờn nghe người ca để đệm, có khi dạo một câu mời, có khi lùi lại để giọng ca nổi lên. Người ca nghe tiếng đờn để vào câu, để biết lúc nào nên nhấn.
Giữa các câu ca, người đờn thường có những đoạn chuyển, có khi là lúc họ trổ tài. Người ca giữ hơi, chờ, rồi tiếp. Nhịp qua lại đó làm nên cái thú.
Ăn ý cần thời gian. Những nhóm chơi với nhau lâu năm có thể đoán được nhau chỉ qua một cái nhìn. Người mới vào nhóm nên khiêm tốn nghe nhiều trước.
Không khí cũng quan trọng. Người nghe xung quanh thường có tiếng khen, tiếng vỗ tay nhẹ đúng lúc, góp phần làm buổi đờn ca thêm hứng.
Người mới bước vào đờn ca tài tử
Cách tốt nhất là tìm một câu lạc bộ đờn ca tài tử ở địa phương. Ở Nam Bộ, nhiều phường xã có câu lạc bộ sinh hoạt định kỳ, và ở các thành phố lớn cũng có những nhóm tương tự.
Hãy đến nghe vài buổi trước. Để ý cách mọi người chơi, cách mời nhau ca, những bài hay được chơi. Rồi xin học một nhạc cụ hoặc học ca với một người trong nhóm.
Với người muốn đờn, đàn kìm, đàn tranh, ghi-ta phím lõm là những lựa chọn phổ biến. Với người muốn ca, bắt đầu từ vài bài bản ngắn và vài câu vọng cổ.
Đờn ca tài tử là môi trường học rất tốt cho người muốn theo cải lương hay nhạc dân tộc chuyên nghiệp, vì nó rèn tai, rèn nhịp và rèn sự ăn ý theo cách rất tự nhiên.
Thú chơi và nếp ứng xử trong một buổi đờn ca
Một buổi đờn ca tài tử có những nếp ứng xử ngầm mà người mới nên biết. Người lớn tuổi, người có tay nghề cao thường được mời đờn, mời ca trước. Khi ai đó đang ca, người nghe giữ yên lặng, chỉ khen nhỏ hay vỗ tay ở những chỗ câu đã dứt.
Mời nhau ca cũng có cách. Thường người ta hỏi ý người ca muốn bài gì, hơi gì, để người đờn chọn dây cho hợp giọng. Người ca không chắc bài nào thì nói thật, nhóm sẽ gợi ý bài khác.
Không ai bị chê thẳng mặt trong buổi đờn ca. Góp ý, nếu có, thường được nói nhẹ sau đó, giữa người với người. Chính sự tử tế này làm cho người mới không sợ cất tiếng.
Và cuối cùng là chia sẻ thời gian. Một người không nên ôm hết các lượt ca. Đờn ca tài tử là cuộc vui chung, ai cũng cần có phần.
Câu hỏi thường gặp
Đờn ca tài tử có cần sân khấu không?
Không. Đờn ca tài tử vốn diễn ra trong không gian sinh hoạt như nhà ở, sân vườn, đám tiệc. Ngày nay cũng có những buổi trình diễn trên sân khấu, nhưng tinh thần gốc là chơi để thưởng thức cùng nhau.
Hơi Oán khác hơi Nam thế nào?
Hơi Oán mang tính chất buồn, sâu lắng, ai oán rõ rệt. Hơi Nam trang trọng, có khi man mác hơn là bi thương. Khác biệt nằm ở cách dùng các âm và cách nhấn nhá.
Không biết nhạc lý có học đờn ca tài tử được không?
Được. Rất nhiều người chơi đờn ca tài tử học bằng tai theo lối truyền khẩu. Biết thêm nhạc lý có thể giúp, nhưng không phải điều kiện bắt buộc.
Đờn ca tài tử có liên quan gì đến cải lương?
Đờn ca tài tử là nền tảng âm nhạc mà cải lương phát triển từ đó. Nhiều bài bản và bài vọng cổ của cải lương có gốc từ đờn ca tài tử.
Người miền khác có tham gia đờn ca tài tử được không?
Được, các câu lạc bộ thường chào đón người yêu nhạc từ mọi nơi. Bạn có thể cần thời gian làm quen với giọng Nam Bộ trong lời ca.
