Diễn viên xây nhân vật bằng cách đọc kịch bản nhiều lần để gom mọi dữ kiện, tìm điều nhân vật muốn trong từng cảnh và trong cả câu chuyện, dựng cho họ một quá khứ hợp lý, rồi mới tìm dáng đi, giọng nói, thói quen riêng. Mọi lựa chọn đều phải bám vào chữ trong kịch bản, chứ không phải bám vào điều diễn viên thích.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Sĩ. Khán giả thấy một nhân vật sống động trên sân khấu và nghĩ diễn viên có năng khiếu. Phía sau đó là hàng tuần làm việc với từng trang giấy. Tập này mình kể quá trình ấy.
Đọc kịch bản nhiều lần, mỗi lần một mục đích
Lần đọc đầu tiên, hãy đọc như một khán giả, để cảm câu chuyện, đừng vội nghĩ về vai mình. Ghi lại ấn tượng đầu tiên, vì đó cũng là ấn tượng khán giả sẽ có.
Lần đọc thứ hai, gom dữ kiện. Kịch bản nói gì về nhân vật của bạn: tuổi, nghề, gia cảnh, quan hệ. Những nhân vật khác nói gì về họ. Họ tự nói gì về mình. Ba nguồn này có thể mâu thuẫn, và chính chỗ mâu thuẫn là chỗ thú vị.
Lần đọc thứ ba, đọc theo hành trình. Nhân vật bắt đầu câu chuyện ở đâu, kết thúc ở đâu, thay đổi thế nào, những bước ngoặt nằm ở cảnh nào.
Ghi chú ngay trên kịch bản. Nhiều diễn viên có một cuốn sổ riêng cho mỗi vai, chứa mọi suy nghĩ, câu hỏi, hình ảnh liên quan.
Nhân vật muốn gì và cái gì cản họ?
Câu hỏi trung tâm của diễn xuất là nhân vật muốn gì. Trong mỗi cảnh, họ muốn một điều gì đó từ người đối diện: được tha thứ, được tin, được để yên, giành phần thắng.
Và luôn có trở ngại: người kia không cho, hoàn cảnh không cho, hoặc chính nỗi sợ của nhân vật cản họ. Kịch tính nằm ở cuộc giằng co giữa mong muốn và trở ngại.
Ngoài mong muốn từng cảnh, nhân vật có một mong muốn lớn cho cả câu chuyện. Một người mẹ muốn giữ gia đình, một chàng trai muốn được cha công nhận. Mong muốn lớn này nối các cảnh lại.
Khi biết nhân vật muốn gì, lời thoại trở thành công cụ để đạt mục tiêu, chứ không còn là chữ để đọc. Và bạn sẽ thấy cách nói tự nhiên hiện ra.
Dựng quá khứ cho nhân vật
Kịch bản hiếm khi kể hết đời nhân vật. Diễn viên tự dựng phần còn thiếu: tuổi thơ, gia đình, những vết thương, những niềm vui, những gì xảy ra ngay trước khi cảnh đầu tiên bắt đầu.
Phần dựng này phải hợp lý với những gì kịch bản đã nói. Không thể dựng một quá khứ mâu thuẫn với lời thoại chỉ vì nó hấp dẫn hơn.
Quá khứ này không cần khán giả biết. Nó chỉ cần cho bạn, để khi nhân vật nghe một câu nói, bạn biết vì sao nó làm họ đau hay làm họ cười.
Hãy bàn với đạo diễn về những phần bạn dựng. Đạo diễn có thể có hình dung khác, và cả vở cần thống nhất.
Tìm thân thể và giọng nói của nhân vật
Mỗi người đi đứng, ngồi, cầm đồ vật một cách khác nhau, và điều đó phản ánh tính cách, nghề nghiệp, tuổi tác. Một bà cụ bán hàng ở chợ, một ông giám đốc, một cậu sinh viên đi khác nhau.
Thử nghiệm trong phòng tập: nhân vật dẫn đầu bằng phần nào của cơ thể, đầu, ngực hay bụng. Họ đi nhanh hay chậm. Tay họ thường làm gì khi bối rối.
Giọng nói cũng vậy: nhanh hay chậm, cao hay trầm, có giọng địa phương không. Nếu nhân vật nói giọng một vùng khác với bạn, hãy học kỹ để không thành giễu nhại.
Đừng chồng quá nhiều đặc điểm lên nhân vật. Vài chi tiết chọn lọc, nhất quán, có ý nghĩa mạnh hơn cả chục thói quen trang trí.
Quan sát đời thật
Nguồn tư liệu tốt nhất cho diễn viên là đời sống. Ngồi ở bến xe, chợ, quán nước, bệnh viện, quan sát cách người ta nói chuyện, chờ đợi, giận dỗi.
Nếu nhân vật làm một nghề cụ thể, hãy tìm cách gặp người làm nghề đó, xem họ làm việc. Một diễn viên đóng thợ may nên biết cách cầm kéo, cách đo người.
Quan sát không phải để bắt chước y nguyên một người. Đó là gom những chi tiết thật để nhân vật của bạn có cái thật.
Cũng hãy quan sát chính mình. Khi bạn giận, bạn làm gì. Khi bạn buồn, cơ thể bạn thay đổi ra sao. Những trải nghiệm thật của bạn là kho tư liệu quý.
Tránh diễn theo khuôn sáo
Khuôn sáo là những cách diễn ai cũng đã thấy: người xấu thì cười nham hiểm, người buồn thì ôm mặt khóc, người say thì đi lảo đảo quá mức. Chúng dễ làm, nhưng khán giả không tin.
Cách tránh là luôn quay về câu hỏi: con người cụ thể này, trong hoàn cảnh cụ thể này, sẽ làm gì. Nhiều người buồn lại cố cười. Nhiều kẻ xấu lại rất lịch sự.
Hãy tìm mâu thuẫn bên trong nhân vật. Không ai hoàn toàn tốt hay hoàn toàn xấu. Mâu thuẫn làm nhân vật có chiều sâu.
Với sân khấu truyền thống, nhân vật thường theo kiểu vai định sẵn. Nhưng người diễn giỏi vẫn tìm được những nét riêng trong khuôn, làm nhân vật sống mà không phá vỡ lối diễn.
Câu hỏi thường gặp
Có nên đọc tiểu thuyết gốc nếu kịch bản chuyển thể?
Thường là có ích, vì tiểu thuyết có nhiều chi tiết về nhân vật hơn. Nhưng hãy nhớ rằng kịch bản có thể đã thay đổi, và bạn diễn theo kịch bản.
Diễn viên có cần sống như nhân vật ngoài đời không?
Không bắt buộc, và nhiều người khuyên không nên đi quá xa vì có thể ảnh hưởng sức khoẻ tinh thần. Hiểu và đồng cảm với nhân vật là đủ để diễn thật.
Nếu không đồng cảm với nhân vật thì làm sao?
Hãy tìm lý do của họ. Ai cũng thấy mình đúng theo cách của mình. Khi hiểu lý do, bạn có thể diễn họ thật lòng mà không cần đồng ý với họ.
Xây nhân vật mất bao lâu?
Tùy vai và thời gian chuẩn bị của dự án, có khi vài ngày, có khi nhiều tháng. Quá trình này thường tiếp tục cả trong lúc tập và diễn.
Đạo diễn và diễn viên ai quyết định nhân vật?
Đạo diễn có tiếng nói cuối cùng về tổng thể, nhưng diễn viên đóng góp rất nhiều. Một quá trình tốt là hai bên trao đổi, thử nghiệm và thống nhất.
