Ước lệ là một quy ước ngầm giữa người diễn và người xem: một cây roi có tua là con ngựa, một mái chèo là cả con thuyền trên sông, đi một vòng sân khấu là đã qua một chặng đường dài. Muốn ước lệ có sức thuyết phục, động tác phải chính xác và nhất quán, để trí tưởng tượng của khán giả tự lấp đầy một sân khấu gần như trống.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Sĩ. Người quen xem phim có khi thấy sân khấu truyền thống quá đơn sơ. Thật ra cái đơn sơ ấy là một lựa chọn nghệ thuật rất tinh. Tập này mình nói về nó từ phía người diễn.
Vì sao sân khấu truyền thống chọn ước lệ?
Một phần lý do là thực tế. Những đoàn hát xưa đi diễn khắp làng, sân khấu là chiếu chèo, là sân đình, là rạp dựng tạm. Không thể mang theo ngựa, thuyền, cung điện. Thế là người diễn phải tạo ra chúng bằng cơ thể và vài đạo cụ nhỏ.
Nhưng ước lệ không chỉ là giải pháp tình thế. Nó giải phóng sân khấu khỏi giới hạn không gian và thời gian. Trong vài phút, nhân vật có thể vượt núi, qua sông, ra trận, về quê, mà không cần chuyển cảnh.
Ước lệ còn mời khán giả tham gia. Khi bạn thấy một người cầm mái chèo đưa nhẹ, bạn tự hình dung dòng nước, con thuyền. Cái thuyền đó là của bạn, đẹp theo cách bạn tưởng tượng.
Vì vậy, với người làm nghề, sân khấu trống không có nghĩa là thiếu. Nó là khoảng trống để diễn viên và khán giả cùng vẽ.
Những ước lệ quen thuộc
Cây roi ngựa có lẽ là ước lệ nổi tiếng nhất. Diễn viên cầm roi là đang ở trên lưng ngựa. Có những động tác riêng để lên ngựa, thúc ngựa, ghìm cương, xuống ngựa. Khán giả quen sẽ thấy ngay nhân vật đang phi nhanh hay đi thong thả.
Mái chèo gợi con thuyền. Diễn viên chèo thuyền nhịp nhàng, thân người khẽ nhún theo sóng. Hai nhân vật cùng một mái chèo là đang ngồi chung một thuyền.
Đi vòng quanh sân khấu thường là một chặng đường. Bước qua một ngưỡng tưởng tượng là vào nhà. Đứng trên một chiếc ghế có thể là đứng trên núi, trên lầu cao. Vài lá cờ phất là cả một đạo quân.
Trong chèo, cây quạt là đạo cụ đa năng. Nó có thể là cái quạt thật, nhưng cũng có thể gợi một bức thư, một vật đựng, một sự e lệ khi che mặt. Mỗi đoàn, mỗi vùng có cách dùng quen riêng.
Ước lệ đòi hỏi động tác chính xác
Ước lệ chỉ có tác dụng khi người diễn tin vào nó và làm cho đúng. Nếu một diễn viên đang cưỡi ngựa mà quên mất, bước đi như đi bộ bình thường, khán giả sẽ thấy hụt.
Vì vậy, các động tác ước lệ được dạy rất kỹ, gần như một bộ từ vựng. Người học phải tập đến mức cơ thể tự nhớ, để khi diễn có thể tập trung vào cảm xúc nhân vật.
Nhất quán cũng quan trọng. Nếu một cánh cửa tưởng tượng ở bên trái, thì suốt cảnh nó phải ở bên trái. Nhiều diễn viên trẻ quên những chi tiết như vậy, và khán giả tinh ý sẽ nhận ra.
Khi phối hợp nhiều diễn viên, ước lệ càng cần ăn ý. Hai người cùng chèo một thuyền phải nhịp nhàng như nhau, cùng nhìn về một hướng, cùng tin vào một dòng sông.
Ước lệ và cảm xúc
Một hiểu lầm hay gặp là ước lệ làm diễn xuất trở nên cứng nhắc. Thực ra ước lệ là khung, còn cảm xúc nằm bên trong. Một cái ghìm cương có thể đầy giận dữ hay đầy do dự, tùy người diễn.
Trong cải lương, mức độ ước lệ thấp hơn chèo và tuồng, sân khấu thường có cảnh trí. Nhưng những động tác cách điệu, cách đi đứng của nhân vật trong các vở dã sử vẫn mang nhiều tinh thần ước lệ.
Người diễn giỏi dùng ước lệ để khuếch đại cảm xúc. Một bước lùi chậm khi nghe tin dữ, một cái phất tay áo, một lần quay lưng, đều được làm rõ hơn đời thường để khán giả ở xa vẫn thấy.
Học ước lệ vì thế là học hai lớp: lớp động tác đúng chuẩn, và lớp cảm xúc thổi vào động tác. Thiếu lớp nào cũng hỏng.
Ước lệ có còn hợp với khán giả hôm nay?
Khán giả trẻ quen phim ảnh có thể thấy lạ lúc đầu. Nhưng nhiều người làm nghề kể rằng chỉ cần được giải thích một chút, khán giả trẻ lại rất thích, vì thấy nó giống trò chơi tưởng tượng.
Sân khấu đương đại thế giới cũng dùng ước lệ nhiều: sân khấu trống, vài đạo cụ, diễn viên gợi không gian bằng cơ thể. Sân khấu truyền thống Việt đã làm điều đó từ rất lâu.
Một số vở diễn mới kết hợp ước lệ truyền thống với ánh sáng, âm thanh hiện đại. Khi làm khéo, sự kết hợp đó giữ được cái tinh mà vẫn gần với khán giả mới.
Với người học nghề, nắm vững ước lệ truyền thống là cái vốn. Có vốn rồi mới sáng tạo được, chứ không phải bỏ vốn đi để làm mới.
Câu hỏi thường gặp
Ước lệ khác tượng trưng thế nào?
Hai khái niệm gần nhau. Ước lệ nhấn vào sự quy ước được người diễn và người xem cùng chấp nhận, như roi là ngựa; tượng trưng rộng hơn, chỉ việc dùng một hình ảnh để gợi một ý nghĩa.
Diễn viên kịch nói có cần học ước lệ không?
Không bắt buộc, nhưng học các động tác ước lệ giúp diễn viên kịch nói biết dùng cơ thể để gợi không gian, rất có ích khi diễn trên sân khấu tối giản.
Vì sao cây roi ngựa thường có tua?
Tua giúp động tác vung roi rõ và đẹp hơn trong mắt khán giả, đồng thời làm cây roi nổi bật như một đạo cụ sân khấu. Màu và kiểu tua có thể khác nhau tùy đoàn.
Khán giả nước ngoài có hiểu ước lệ của sân khấu Việt không?
Phần lớn hiểu được những ước lệ cơ bản như cưỡi ngựa, chèo thuyền nếu động tác rõ ràng. Một vài lời giới thiệu ngắn trước buổi diễn giúp họ thưởng thức trọn vẹn hơn.
Học động tác ước lệ mất bao lâu?
Các động tác cơ bản có thể học trong vài tháng, nhưng để thành phản xạ tự nhiên khi diễn thì cần nhiều năm luyện tập và diễn thật.
