Tiếng cười trên sân khấu phụ thuộc rất nhiều vào nhịp: khoảng dừng trước câu chốt, tốc độ dẫn dắt câu chuyện, thời điểm bạn diễn phản ứng. Cùng một câu đùa, nói sớm hay muộn nửa giây có thể là khác biệt giữa cả khán phòng bật cười và một sự im lặng ngượng ngùng. Diễn hài là nghề nghiêm túc nhất trong việc làm người khác cười.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Sĩ. Nhiều người nghĩ diễn hài chỉ cần có duyên. Duyên có quan trọng, nhưng người làm nghề hài lâu năm sẽ nói với bạn rằng phần lớn tiếng cười đến từ kỹ thuật và tập luyện. Tập này mình nói về cái kỹ thuật ấy.
Nhịp điệu: thứ khán giả không thấy nhưng cảm được
Một câu chuyện cười thường có hai phần: phần dẫn và câu chốt. Phần dẫn tạo ra một kỳ vọng, câu chốt bẻ gãy nó một cách bất ngờ. Nhịp là cách bạn quản lý khoảng thời gian giữa hai phần đó.
Khoảng dừng ngắn trước câu chốt cho khán giả thời gian để tự đoán. Khi câu chốt đến khác với điều họ đoán, họ cười. Nếu dừng quá lâu, khán giả mất kiên nhẫn; quá ngắn, họ chưa kịp chuẩn bị.
Sau câu chốt cũng cần một khoảng chờ để tiếng cười diễn ra. Người mới hay nói tiếp ngay, đè lên tiếng cười, khiến khán giả không nghe được câu tiếp theo và cũng không được cười trọn.
Nhịp không có công thức cố định. Nó thay đổi theo khán giả, theo không gian, theo năng lượng của buổi diễn. Người diễn hài giỏi cảm được nhịp đúng của từng đêm.
Phối hợp với bạn diễn
Trong tiểu phẩm, tiếng cười thường đến từ sự tương tác. Một người nói, người kia phản ứng. Phản ứng đúng lúc, đúng mức làm câu thoại thành buồn cười.
Có một vai rất quan trọng mà khán giả ít để ý: người đứng nghiêm túc, phản ứng như người bình thường trước sự vô lý của người kia. Chính sự nghiêm túc đó làm cái vô lý nổi bật lên.
Phối hợp hài cần tập rất nhiều. Hai người phải biết nhịp của nhau, biết khi nào nhường, khi nào đẩy. Nhiều cặp diễn hài làm việc cùng nhau lâu năm vì sự ăn ý này rất khó tìm.
Đừng cướp tiếng cười của bạn diễn. Nếu câu chốt thuộc về người kia, hãy dọn đường cho họ, đừng chen ngang bằng một biểu cảm thừa.
Đọc khán giả và ứng biến
Mỗi khán giả cười ở những chỗ khác nhau. Khán giả thành phố, nông thôn, người lớn tuổi, sinh viên, mỗi nhóm có gu riêng. Người diễn hài cần cảm được khán giả đêm đó đang thích gì.
Khi một miếng hài không ai cười, đừng hoảng, đừng giải thích. Đi tiếp. Có người còn biến chính sự im lặng ấy thành một miếng hài mới.
Ứng biến là kỹ năng quý trong diễn hài, nhất là ở sân khấu nhỏ, sự kiện, nơi khán giả có thể chen vào. Nhưng ứng biến tốt dựa trên sự chuẩn bị kỹ: bạn chỉ dám bay khi biết đường về.
Ghi lại sau mỗi buổi diễn: chỗ nào cười to, chỗ nào im. Chỉnh dần qua nhiều đêm, một tiết mục hài trở nên chắc tay.
Tập một tiểu phẩm hài
Tập hài có điểm lạ: sau vài chục lần, chính người diễn không còn thấy buồn cười. Đừng vì thế mà thay đổi lung tung. Hãy tin vào những gì đã từng làm khán giả cười, và giữ độ tươi mới khi diễn.
Tập nhịp rất kỹ. Có người dùng cách đếm thầm trong đầu cho những khoảng dừng quan trọng, đến khi thành phản xạ.
Thử trước khán giả nhỏ trước khi diễn chính thức. Những buổi diễn thử cho thấy miếng nào hiệu quả, miếng nào cần bỏ.
Học từ những người đi trước, xem nhiều loại hài khác nhau, từ hài sân khấu truyền thống như hề chèo, đến tiểu phẩm hiện đại. Mỗi loại có cách xây nhịp riêng.
Hài tử tế: cười mà không làm tổn thương
Tiếng cười có sức mạnh, và cũng có thể gây tổn thương. Những miếng hài dựa trên chế giễu ngoại hình, khuyết tật, giới tính, vùng miền, người yếu thế có thể được cười trong chốc lát nhưng để lại vết xấu.
Hề chèo xưa thường giễu kẻ có quyền mà dốt nát, giễu thói hư tật xấu. Đó là cười từ dưới lên, cười cái đáng cười. Nhiều người làm hài hôm nay vẫn giữ tinh thần ấy.
Hãy tự hỏi: ai đang là trò cười trong miếng hài này, và họ có đáng bị cười không. Nếu câu trả lời làm bạn ngần ngại, có lẽ nên tìm cách khác.
Hài tử tế không có nghĩa là hài nhạt. Rất nhiều tiếng cười lớn nhất đến từ việc nhìn ra cái vô lý của chính mình, của những tình huống đời thường ai cũng gặp.
Nghề diễn hài nhìn từ bên trong
Người diễn hài thường được nghĩ là vui vẻ, nhưng nghề này có áp lực riêng. Một đêm không ai cười để lại cảm giác thất bại rất rõ ràng, rõ hơn nhiều loại hình khác.
Áp lực phải luôn hài hước cả ngoài đời cũng khiến nhiều người mệt mỏi. Hãy cho phép mình được nghiêm túc, được buồn khi không ở trên sân khấu.
Diễn hài cũng đòi hỏi làm mới liên tục. Khán giả nhớ miếng hài cũ và không cười lần hai. Nhiều người diễn hài tự viết hoặc cộng tác với người viết để có chất liệu mới.
Nhưng khoảnh khắc cả khán phòng cùng cười là một trong những phần thưởng lớn nhất của nghề biểu diễn. Người làm hài đổi nhiều thứ để có được nó.
Câu hỏi thường gặp
Không có duyên hài có học diễn hài được không?
Có thể học được rất nhiều về kỹ thuật như nhịp, phối hợp, xây tình huống. Duyên tự nhiên giúp đi nhanh hơn, nhưng kỹ thuật và tập luyện giúp đi xa hơn.
Vì sao miếng hài hay ở buổi trước lại nhạt ở buổi sau?
Có thể do nhịp thay đổi, khán giả khác, hoặc người diễn đã thuộc quá nên diễn máy móc. Ghi hình lại để so sánh giúp tìm ra nguyên nhân.
Có nên tự cười khi đang diễn hài?
Thường là không, vì khán giả cười nhiều hơn khi người diễn nghiêm túc. Có những lúc bật cười tự nhiên lại tạo sự gần gũi, nhưng đó không nên là thói quen.
Hài sân khấu truyền thống có gì đáng học?
Hề chèo, các vai hài trong cải lương, tuồng có kỹ thuật xây nhịp, giao lưu khán giả và châm biếm rất tinh. Xem và học từ đó giúp người làm hài hôm nay có nền vững.
Diễn hài trên mạng xã hội khác sân khấu ra sao?
Trên mạng không có tiếng cười phản hồi tức thì, nhịp thường nhanh và ngắn hơn. Kỹ năng dựng tình huống và nhịp vẫn dùng được, nhưng cần điều chỉnh cho khung hình nhỏ và người xem dễ lướt qua.
