Biểu diễn nhạc dân tộc cho khách quốc tế chạm được người nghe khi chương trình ngắn gọn, có lời giới thiệu dễ hiểu về nhạc cụ và câu chuyện bài hát, xen kẽ tiết mục sâu lắng với tiết mục sôi động, và người diễn giữ được cái chất thật thay vì cố làm cho giống nhạc phương Tây. Khách đến để nghe cái họ chưa từng nghe.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Sĩ. Với nhiều nghệ sĩ nhạc dân tộc, sân khấu cho du khách là nơi biểu diễn thường xuyên nhất. Tập này mình nói cách làm cho những buổi diễn ấy có giá trị, cả cho khách lẫn cho người diễn.
Khách quốc tế đến để nghe gì?
Phần lớn khách nước ngoài chưa từng nghe đàn bầu, đàn tranh, đàn đáy. Cái họ tìm là sự khác lạ, sự chân thật, câu chuyện của một nền văn hoá. Họ không chờ một bản nhạc pop chơi bằng đàn dân tộc.
Điều đó không có nghĩa là chỉ chơi nhạc cổ khó nghe. Khách cần được dẫn vào. Một bài dân ca có giai điệu đẹp, dễ nhớ thường là cửa vào tốt.
Họ cũng tò mò về nhạc cụ: làm bằng gì, chơi thế nào, tạo ra tiếng ra sao. Một màn trình diễn ngắn cho thấy cách đàn bầu tạo bồi âm có thể khiến cả khán phòng trầm trồ.
Và họ muốn cảm được con người. Nụ cười, sự tự hào, cái nghiêm túc của người chơi nhạc là thứ khách nhớ lâu.
Sắp xếp tiết mục cho một chương trình ngắn
Chương trình cho du khách thường ngắn, khoảng bốn mươi lăm phút đến một tiếng. Khách có khi mệt sau một ngày tham quan, nên chương trình cần nhịp nhàng.
Một cách sắp xếp hay là mở đầu bằng tiết mục hoà tấu sôi động để bắt sự chú ý, tiếp theo là những tiết mục độc tấu giới thiệu từng nhạc cụ, xen kẽ vài bài hát dân ca từ các vùng miền, và kết thúc bằng một tiết mục rộn ràng.
Đi qua các vùng miền là một ý tưởng tốt: một bài quan họ, một bài dân ca Nam Bộ, một điệu hò miền Trung, một tiết mục cồng chiêng hay nhạc cụ Tây Nguyên nếu đoàn có. Khách thấy được sự đa dạng.
Tránh dồn quá nhiều tiết mục chậm liên tiếp. Dù hay đến đâu, ba bài chậm liền nhau dễ làm khán giả mệt.
Lời giới thiệu: ngắn, rõ, có câu chuyện
Lời giới thiệu bằng tiếng Anh hay ngôn ngữ của khách giúp ích rất nhiều. Nhưng phải ngắn: vài câu cho mỗi tiết mục, đủ để khách biết đây là nhạc cụ gì, bài hát nói về điều gì.
Câu chuyện chạm hơn số liệu. Thay vì đọc kích thước, số dây, hãy kể bài hát này là lời một cô gái tiễn người yêu đi xa, hay điệu hò này là tiếng những người chèo đò trên sông.
Kiểm tra lời giới thiệu cho chính xác. Đừng nói những điều mình không chắc về lịch sử nhạc cụ hay bài hát. Nói đúng ít còn hơn nói nhiều mà sai.
Nếu không tự tin nói ngoại ngữ, có thể nhờ một người dẫn chương trình, hoặc chuẩn bị tờ giới thiệu in sẵn. Nhưng một hai câu chào bằng ngôn ngữ của khách từ chính người chơi nhạc luôn được đón nhận nồng nhiệt.
Giữ cái chất thật
Một cám dỗ thường gặp là làm cho nhạc dân tộc giống nhạc phương Tây để khách dễ nghe: chơi bài nổi tiếng thế giới bằng đàn tranh, phối nhạc nền điện tử. Thỉnh thoảng một tiết mục như vậy tạo bất ngờ vui, nhưng nếu cả chương trình đều thế thì khách mất cái họ đến tìm.
Giữ cái chất thật là chơi đúng lối luyến láy, đúng tinh thần của bài, kể cả khi nó lạ tai với khách. Chính cái lạ đó là giá trị.
Trang phục truyền thống, không gian bài trí có nét Việt cũng góp phần. Nhưng đừng biến nó thành màn trình diễn hình ảnh quá lố, mất đi sự trang nhã.
Người diễn tự hào và nghiêm túc với nghề mình làm, khách sẽ cảm được và tôn trọng.
Tương tác và những lỗi hay gặp
Tương tác nhẹ nhàng làm buổi diễn ấm hơn: mời khách lên thử gõ một nhạc cụ đơn giản, dạy khách vỗ tay theo nhịp một bài vui, cho khách chụp ảnh với nhạc cụ sau buổi diễn.
Lỗi hay gặp đầu tiên là âm thanh kém. Sân khấu du lịch thường ở nhà hàng, tàu, sân vườn, âm thanh không tốt làm mất cái tinh tế của nhạc cụ. Hãy kiểm tra kỹ trước.
Lỗi thứ hai là diễn theo kiểu làm cho xong, lặp đi lặp lại mỗi ngày đến mức máy móc. Khách nhận ra ngay sự uể oải.
Lỗi thứ ba là chương trình quá dài, nói quá nhiều. Khách đến để nghe, hãy để âm nhạc nói phần lớn.
Biểu diễn cho du khách như một nghề
Với nhiều nghệ sĩ nhạc dân tộc, biểu diễn cho du khách là nguồn thu nhập ổn định hơn biểu diễn sân khấu thông thường. Lịch diễn đều, có khi hằng ngày.
Để giữ lửa khi diễn lặp lại, hãy thay đổi chương trình theo mùa, thêm tiết mục mới, cho mỗi thành viên cơ hội độc tấu.
Đây cũng là cơ hội để học ngoại ngữ, học cách giới thiệu văn hoá, những kỹ năng có ích khi đi giao lưu nước ngoài sau này.
Và đừng coi thường sân khấu du lịch. Mỗi khách nước ngoài rời đi với ấn tượng tốt về âm nhạc Việt là một sứ giả nhỏ của văn hoá mình.
Câu hỏi thường gặp
Có nên chơi nhạc nước ngoài bằng nhạc cụ dân tộc cho khách?
Có thể chơi một vài bài như một bất ngờ vui, nhưng không nên chiếm phần lớn chương trình. Khách thường nhớ nhất những bài mang đậm chất Việt.
Lời giới thiệu nên dài bao nhiêu?
Mỗi tiết mục chỉ nên vài câu, khoảng nửa phút. Khách cần đủ thông tin để hiểu, rồi để âm nhạc làm phần còn lại.
Có cần biết tiếng Anh để biểu diễn cho khách quốc tế?
Không bắt buộc nếu có người dẫn chương trình, nhưng biết vài câu chào và giới thiệu cơ bản giúp tạo thiện cảm rất lớn.
Nhạc cụ nào thường gây ấn tượng mạnh với khách nước ngoài?
Đàn bầu với tiếng bồi âm thường gây ấn tượng mạnh, cùng với đàn tranh, các nhạc cụ tre nứa và cồng chiêng. Mỗi khán giả có cảm nhận khác nhau.
Làm sao để không chán khi diễn một chương trình mỗi ngày?
Thay đổi tiết mục định kỳ, luân phiên vai trò trong nhóm, và để ý phản ứng của từng nhóm khách. Mỗi ngày là một khán giả mới.
